Điểm sách của tác giả mới in lần đầu vẫn phải trung thực, nhưng nên nhìn cả tiềm năng lẫn chỗ còn non, chỉ ra cụ thể đâu là chỗ đã làm được và đâu là chỗ chưa, và tránh hẳn giọng giễu cợt. Công bằng với người mới không có nghĩa là hạ chuẩn; nó có nghĩa là viết sao để họ biết mình nên đi tiếp theo hướng nào.
Chào bạn, đây là Nhà Phê Bình. Cuốn sách đầu tay thường là thứ người viết đã dồn vào nhiều năm, và bài điểm đầu tiên họ đọc có thể ảnh hưởng tới việc họ có viết cuốn thứ hai hay không. Trách nhiệm đó nặng, nhưng không có nghĩa người phê bình phải nói dối.
Vì sao sách đầu tay cần một cách nhìn riêng?
Với tác giả đã có nhiều sách, người phê bình có cả một sự nghiệp để so sánh: cuốn này tiến hay lùi, lặp lại hay mới. Với tác giả mới, không có gì để so, nên bài điểm sách dễ trượt về hai cực: tâng bốc vì muốn khích lệ, hoặc chê thẳng tay vì thấy nhiều chỗ non.
Cả hai cực đều không giúp ai. Tâng bốc làm người đọc mất niềm tin khi mua về thấy không như lời khen. Chê thẳng tay mà không phân biệt chỗ non của người mới với chỗ hỏng thật làm người viết nản.
Cách nhìn riêng ở đây là nhìn theo hướng: cuốn sách đang cho thấy một người viết như thế nào, những gì đã là của riêng họ, những gì còn vay mượn, và nếu tiếp tục, họ có thể mạnh ở đâu.
Cách nhìn đó vẫn giữ chuẩn cho người đọc, vì người đọc cần biết cuốn sách hiện tại có đáng đọc không, chứ không phải tác giả có tương lai không.
Tìm cái riêng trước, rồi mới tìm cái non
Hầu như cuốn sách đầu tay nào cũng có một thứ chỉ tác giả đó có: một vùng đất họ hiểu sâu, một kiểu nhân vật lạ, một giọng nói chưa ai dùng. Việc đầu tiên là tìm ra thứ đó và gọi tên nó cụ thể.
Ví dụ, một tập truyện ngắn đầu tay về đời sống công nhân khu công nghiệp có thể còn vụng về cấu trúc, nhưng những chi tiết về ca kíp, tiếng máy, bữa cơm hộp lại chân thật tới mức chỉ người từng sống ở đó mới viết được. Đó là thứ đáng khen trước tiên.
Sau đó mới nói tới những chỗ còn non: cấu trúc, nhịp, lời thoại, độ dài. Nói cụ thể, kèm ví dụ, như đã làm với mọi cuốn sách khác.
Thứ tự này không phải mẹo để xoa dịu. Nó phản ánh đúng giá trị: với tác giả mới, cái riêng là thứ quý và khó học, còn kỹ thuật thì có thể rèn.
Chỉ ra chỗ non mà không giễu cợt
Giọng giễu cợt là thứ phá hỏng nhiều bài điểm sách nhất. Một câu chê hóm hỉnh có thể làm người đọc bật cười, nhưng với tác giả mới, nó thường là thứ họ nhớ mãi và không học được gì từ đó.
Thay vì mỉa mai, hãy mô tả. Không viết nhân vật nói chuyện như đọc diễn văn, nghe thật buồn cười, mà viết lời thoại ở nhiều cảnh còn dài và trọn câu như văn viết, khiến nhân vật nghe giống nhau. Câu thứ hai vẫn thẳng, nhưng người viết đọc xong biết phải sửa gì.
Phân biệt lỗi phổ biến của người mới với lỗi nghiêm trọng. Văn hơi ôm đồm, dùng nhiều tính từ là lỗi phổ biến, nói nhẹ được. Đạo văn, bịa sự thật trong sách phi hư cấu, xúc phạm một nhóm người là lỗi nghiêm trọng, phải nói rõ bất kể ai viết.
Một phép thử: hãy đọc lại bài như thể mình là tác giả. Nếu bạn thấy đau mà không biết sửa ở đâu, câu chữ cần được viết lại.
Sách tự xuất bản và sách in số lượng nhỏ
Nhiều tác giả mới tự bỏ tiền in sách hoặc xuất bản số lượng nhỏ, không có biên tập viên chuyên nghiệp. Sách loại này thường còn lỗi chính tả, trình bày chưa đẹp, và nhiều đoạn lẽ ra biên tập viên sẽ cắt.
Khi điểm những cuốn này, nên tách lỗi do thiếu khâu biên tập với chất lượng sáng tác. Có thể nói rõ cuốn sách sẽ hưởng lợi nhiều từ một vòng biên tập kỹ, trong khi vẫn đánh giá công bằng giọng văn và ý tưởng.
Đừng vì sách không có nhà xuất bản lớn mà coi thường. Cũng đừng vì thương người mới mà bỏ qua những lỗi khiến người đọc khó chịu. Người đọc mua sách bằng tiền thật, và họ cần biết họ sẽ nhận được gì.
Một điều nữa: tác giả tự xuất bản thường chủ động gửi sách nhờ điểm. Hãy nói trước với họ rằng bạn sẽ viết trung thực, và có thể bài viết sẽ có những nhận xét không dễ nghe.
Khi cuốn sách thật sự chưa đạt
Có những cuốn sách đầu tay chưa sẵn sàng để in. Khi đó, người phê bình đứng trước lựa chọn: viết một bài chê, hay không viết gì cả. Nhiều người phê bình chọn không viết, vì một bài chê một cuốn sách ít người biết chỉ làm tổn thương mà không giúp được người đọc nào.
Nếu đã nhận lời viết, hãy viết ngắn, trung thực và tập trung vào điều quan trọng nhất. Nếu có thể, gửi kèm cho tác giả những góp ý chi tiết riêng, ngoài bài viết công khai.
Đừng bao giờ dùng sách của người mới để thể hiện mình sắc sảo. Người đọc tinh ý sẽ nhận ra, và uy tín của bạn giảm chứ không tăng.
Nhiều nhà văn lớn từng có cuốn đầu tay vụng về. Bạn có nhớ một lời nhận xét nào thời mới bắt đầu làm gì đó đã giúp bạn đi tiếp không?
Câu hỏi thường gặp
Có nên nương tay với sách đầu tay không?
Không nên hạ chuẩn đánh giá, vì người đọc cần thông tin trung thực. Nhưng nên chọn giọng tử tế, nhận ra cái riêng và phân biệt lỗi phổ biến của người mới với lỗi nghiêm trọng.
Tác giả mới nhờ điểm sách thì có nên nhận không?
Có thể nhận nếu bạn nói rõ trước là sẽ viết trung thực. Nếu bạn quen thân tác giả, nên từ chối hoặc công khai mối quan hệ trong bài.
Làm sao khen tiềm năng mà không thành hứa hẹn suông?
Chỉ ra cụ thể những đoạn, những chi tiết cho thấy tiềm năng đó, thay vì nói chung chung là tác giả có tương lai. Người đọc và tác giả đều cần biết tiềm năng nằm ở đâu.
Sách tự xuất bản có đáng được điểm trên báo không?
Nếu cuốn sách có giá trị và người đọc có thể tiếp cận, thì đáng. Cách thức xuất bản không quyết định chất lượng; điều cần là nhận xét công bằng cả nội dung lẫn chất lượng ấn bản.
Nếu tác giả phản ứng gay gắt với bài điểm sách thì sao?
Bình tĩnh đọc lại bài của mình xem có chỗ nào thiếu công bằng không. Nếu có, nhận và sửa. Nếu không, có thể trả lời ngắn gọn, lịch sự một lần rồi dừng, tránh tranh cãi kéo dài.
