Người phê bình cần ba lớp kiến thức: hiểu tác phẩm được làm ra như thế nào, biết đủ rộng những gì đã có để so sánh, và hiểu bối cảnh văn hoá của người làm lẫn người xem. Bọc ngoài ba lớp ấy là vốn chữ đủ chính xác để gọi đúng tên điều mình thấy, thay vì loanh quanh với những chữ hay và dở.
Chào bạn, đây là Nhà Phê Bình. Có người nói làm phê bình chỉ cần có gu. Gu là thứ cần, nhưng gu không có kiến thức đỡ phía sau thì rất dễ thành ý thích cá nhân khoác áo chuyên gia. Tập này mình nói về những gì nằm phía sau cái gu.
Lớp thứ nhất: hiểu cách tác phẩm được làm ra
Bạn không cần biết đạo diễn một bộ phim mới được viết về phim. Nhưng biết đại khái một cảnh quay cần những ai, ánh sáng được dựng ra sao, dựng phim quyết định nhịp như thế nào, sẽ giúp bạn biết nên khen hay chê ai cho đúng.
Ví dụ một cảnh thoại nghe gượng. Lỗi có thể nằm ở câu thoại do biên kịch viết, ở diễn viên nói, ở đạo diễn chọn lấy cảnh đó, hay ở người dựng cắt quá sớm. Người hiểu quy trình sẽ cẩn thận hơn khi chỉ tay.
Với ẩm thực cũng vậy. Biết sơ qua cách ninh nước dùng, cách ướp, độ lửa, bạn sẽ phân biệt được món nhạt vì nguyên liệu kém hay vì đầu bếp cố ý để khách tự nêm. Với sách, hiểu vai trò của biên tập viên và người dịch giúp bạn không đổ hết lỗi lên tác giả.
Cách học lớp này hiệu quả nhất là tự làm thử một chút. Quay một đoạn phim ngắn bằng điện thoại, tự nấu một nồi nước dùng, tự dịch một trang sách. Bạn sẽ không thành thợ, nhưng sẽ biết cái khó nằm ở đâu.
Lớp thứ hai: biết rộng để có cái thước so sánh
Mọi nhận xét đều là so sánh, kể cả khi không nói ra. Khi bạn bảo một cuốn tiểu thuyết có cái kết bất ngờ, bạn đang ngầm so với hàng chục cái kết bạn đã đọc. Đọc càng ít, cái thước càng ngắn, và bạn càng dễ ngạc nhiên với những thứ người khác thấy quen.
Đọc rộng nghĩa là đi theo cả chiều dọc lẫn chiều ngang. Chiều dọc là lịch sử của thể loại: những tác phẩm từng mở đường. Chiều ngang là những gì đang ra cùng lúc, ở trong nước và ở các nước khác.
Một mẹo hữu ích là lập cho mình một danh sách nền, khoảng vài chục tác phẩm được nhiều người coi là cột mốc trong mảng bạn viết. Đi hết danh sách đó, bạn có được một ngôn ngữ chung với người đọc sành và với đồng nghiệp.
Đừng chỉ đọc những thứ bạn thích. Những tác phẩm bạn không hợp gu lại dạy bạn rất nhiều về giới hạn của chính mình, và giúp bạn công bằng hơn khi gặp lại thể loại đó.
Lớp thứ ba: bối cảnh của người làm và người xem
Một món ăn đặt ở quán bình dân đầu hẻm và một món ăn ở nhà hàng sang trọng không thể chấm theo cùng một cách. Một bộ phim làm cho thiếu nhi không nên bị chê vì thiếu chiều sâu triết học. Bối cảnh cho bạn biết tác phẩm đang cố làm gì, cho ai.
Bối cảnh văn hoá cũng quan trọng. Một chi tiết trong phim có thể là câu đùa quen thuộc với người miền Nam nhưng xa lạ với người miền Bắc. Người phê bình không biết điều đó dễ chê một thứ mà khán giả đích lại thấy rất duyên.
Với tác phẩm nước ngoài, bối cảnh còn là lịch sử và phong tục của nơi làm ra nó. Không cần thành chuyên gia, nhưng nên đọc đủ để không hiểu lầm những thứ cơ bản.
Hiểu bối cảnh không có nghĩa là tha thứ mọi thứ. Nó chỉ giúp lời chê, nếu có, nhắm đúng chỗ.
Vốn chữ: gọi đúng tên điều mình thấy
Người mới viết phê bình hay kẹt ở chỗ thấy được mà không nói ra được. Họ cảm thấy một bài hát có gì đó buồn mà vui, nhưng chỉ viết được là bài hát hay. Vốn chữ là cây cầu giữa cảm nhận và câu viết.
Một phần vốn chữ là thuật ngữ của nghề: cận cảnh, nhịp, điệp khúc, hậu vị. Dùng đúng thuật ngữ giúp bạn nói ngắn và chính xác. Nhưng đừng dùng để làm sang; người đọc phổ thông cần bạn giải thích bằng lời thường ngay lần đầu.
Phần lớn hơn là chữ thường mà chính xác: phân biệt chua và chát, buồn và u uất, nhanh và vội. Đọc văn hay, đọc phê bình giỏi, và chép lại những cách diễn đạt khiến bạn gật gù là cách nuôi vốn này.
Một bài tập nhỏ: mỗi lần định viết chữ hay, thử thay bằng một câu tả đúng cái hay đó. Ban đầu chậm, nhưng dần dần câu văn của bạn sẽ có hình ảnh.
Học những lớp này theo thứ tự nào?
Nếu bạn mới bắt đầu, đừng chờ có đủ cả ba lớp rồi mới viết. Hãy viết song song, vì chính việc viết sẽ chỉ cho bạn mình đang thiếu gì. Một bài viết loay hoay mãi không tìm ra chữ là dấu hiệu cần nuôi vốn từ. Một bài thiếu so sánh là dấu hiệu cần đọc rộng hơn.
Nhiều người thấy hữu ích khi dành mỗi tuần một phần thời gian cho từng lớp: vài giờ xem hoặc đọc tác phẩm nền, một buổi tìm hiểu cách làm, và một chút thời gian đọc về bối cảnh.
Kiến thức nền không bao giờ đầy. Những người phê bình lâu năm vẫn tiếp tục học, vì chính lĩnh vực họ viết cũng thay đổi từng năm.
Trong ba lớp vừa nói, bạn thấy mình đang mỏng nhất ở lớp nào? Đó có lẽ là chỗ nên bắt đầu từ tuần này.
Câu hỏi thường gặp
Phê bình phim có cần biết dùng máy quay không?
Không cần thành thạo, nhưng hiểu cơ bản về khung hình, ánh sáng và dựng phim giúp nhận xét chính xác hơn. Tự quay thử vài đoạn ngắn bằng điện thoại là cách học rẻ và nhanh.
Đọc bao nhiêu sách thì đủ để viết điểm sách?
Không có con số cố định. Dấu hiệu đủ là bạn có thể đặt cuốn sách mới cạnh vài cuốn cùng loại và nói được nó giống, khác ở đâu. Nếu chưa làm được thì nên đọc thêm trong thể loại đó.
Có nên dùng nhiều thuật ngữ chuyên môn trong bài phê bình?
Chỉ dùng khi nó giúp nói chính xác hơn, và giải thích ngay lần đầu cho người đọc phổ thông. Thuật ngữ dày đặc thường làm bài khó đọc mà không thêm ý.
Người phê bình ẩm thực có cần biết nấu ăn không?
Biết nấu ở mức cơ bản rất có ích, vì bạn sẽ hiểu món nào khó, lỗi nào đến từ kỹ thuật, lỗi nào đến từ nguyên liệu. Nhưng nhiều người phê bình ẩm thực giỏi không phải đầu bếp, họ ăn rộng và quan sát kỹ.
Làm sao học về bối cảnh văn hoá của tác phẩm nước ngoài?
Đọc vài bài giới thiệu về lịch sử, phong tục nơi tác phẩm ra đời, xem phỏng vấn người làm, và đọc phê bình của người bản xứ nếu có bản dịch. Mục tiêu là tránh hiểu lầm cơ bản, không phải thành chuyên gia.
