Người làm phê bình dành phần lớn ngày của mình để xem, đọc, nghe hoặc nếm một cách kỹ lưỡng và ghi chép lại, rồi mới ngồi viết. Viết thật ra chỉ chiếm phần nhỏ; phần lớn là chuẩn bị, đọc rộng để có chuẩn so sánh, và sửa bài cho tới khi mỗi câu nhận xét đều đứng được.
Chào bạn, đây là Nhà Phê Bình. Nhiều người hình dung người phê bình là người ngồi rạp miễn phí rồi về nhà gõ vài dòng ý kiến. Tập này mình đi theo một ngày làm việc tưởng tượng nhưng rất sát thực tế, để bạn thấy công việc này nặng ở đâu.
Buổi sáng: đọc rộng trước khi xem gì cả
Một người phê bình nghiêm túc thường bắt đầu ngày không phải bằng tác phẩm mình sắp viết, mà bằng việc đọc xung quanh nó. Nếu chiều nay xem một bộ phim chuyển thể, buổi sáng họ có thể đọc lại cuốn tiểu thuyết gốc hoặc ít nhất đọc về bối cảnh của nó.
Lý do rất thực tế. Muốn nói một tác phẩm mới mẻ hay không thì phải biết những gì đã có trước nó. Người phê bình sách đọc nhiều sách cùng thể loại, người phê bình ẩm thực ăn đi ăn lại những món nền ở nhiều nơi, để có một cái thước trong đầu.
Phần đọc rộng này không bao giờ xong. Nó giống tập thể dục hơn là làm bài tập: bỏ vài tuần là thấy nhận xét của mình mỏng đi, hay lặp lại những chữ quen.
Buổi sáng cũng là lúc nhiều người đọc phê bình của đồng nghiệp. Không phải để chép ý, mà để biết cuộc trò chuyện chung đang ở đâu, và để tránh viết lại một điều người khác đã nói hay hơn.
Buổi chiều: xem, đọc, nghe bằng hai cái đầu
Tới lúc tiếp xúc với tác phẩm, người phê bình làm một việc khó: vừa để mình trôi theo như một khán giả, vừa giữ một phần tỉnh táo để quan sát. Nếu chỉ quan sát, họ mất cảm xúc thật. Nếu chỉ trôi theo, họ không nhớ được chi tiết để làm dẫn chứng.
Cách nhiều người dùng là ghi chép thật ngắn ngay trong lúc xem. Trong rạp tối, đó có thể là vài chữ nguệch ngoạc trong sổ nhỏ, như cảnh mưa, nhạc đè thoại, phút này buồn ngủ. Về nhà đọc lại, những chữ đó gọi về cả một khoảnh khắc.
Với sách, ghi chép là gạch chân và viết bên lề. Với nhạc, là nghe nhiều lần ở nhiều hoàn cảnh, trên loa, trên tai nghe, trên xe. Với ẩm thực, là ghi ngay sau bữa ăn trước khi trí nhớ vị giác phai, thường chỉ trong vòng vài giờ.
Một thói quen đáng học: ghi lại cả cảm giác của chính mình lúc đó, như hôm nay mệt, đói, hay đang vui. Khi viết, họ sẽ biết phần nào là tác phẩm, phần nào là tâm trạng của mình.
Buổi tối: để ý tưởng lắng xuống rồi mới viết
Người mới vào nghề hay viết ngay khi vừa ra khỏi rạp, lúc cảm xúc còn nóng. Bài viết lúc đó có năng lượng nhưng thường quá tay, khen quá đà hoặc chê quá gắt. Nhiều người có kinh nghiệm chờ ít nhất một đêm trước khi viết bản chính.
Khoảng nghỉ đó giúp họ biết điều gì thật sự đọng lại. Một cảnh làm mình bật cười trong rạp có khi sáng hôm sau đã quên. Một chi tiết nhỏ không để ý lúc xem lại cứ lởn vởn trong đầu, và đó thường là chỗ đáng viết.
Khi ngồi viết, phần khó nhất là tìm câu luận điểm, tức là một hai câu nói gọn mình nghĩ gì về tác phẩm này. Khi đã có câu đó, phần còn lại là sắp dẫn chứng. Khi chưa có, viết bao nhiêu cũng loay hoay.
Rồi tới sửa bài. Người phê bình sửa không chỉ để câu văn mượt, mà để kiểm từng nhận xét: câu này có dẫn chứng chưa, câu kia có công bằng không, chữ này có quá nặng tay không.
Những việc không ai thấy: hạn chót, quan hệ và giữ mình
Nếu viết cho một tờ báo hay tạp chí, người phê bình sống theo hạn chót. Phim ra rạp cuối tuần thì bài phải lên trước đó, sách vừa phát hành thì bài nên có trong vài tuần đầu. Kỷ luật này buộc họ quyết định nhanh mà vẫn phải đúng.
Họ cũng phải xử lý chuyện quan hệ. Họ được mời xem trước, được gửi sách tặng, quen biết người trong ngành. Mỗi lời mời là một lần phải tự hỏi mình có còn viết thật được không, và có cần nói rõ với người đọc mối quan hệ đó không.
Một việc khác là trả lời phản hồi. Người đọc không đồng ý, người làm phim nhắn tin, đôi khi có cả những lời khó nghe. Người phê bình lâu năm học cách tách lời phản bác có lý để sửa mình, khỏi những lời chỉ để xả giận.
Và cuối cùng là giữ sức. Xem quá nhiều, đọc quá nhiều dễ làm người ta chai đi, cái gì cũng thấy quen. Nhiều người cố ý dành thời gian cho những thứ ngoài nghề, để khi quay lại vẫn còn khả năng ngạc nhiên.
Mình có thể học gì từ một ngày như vậy?
Bạn không cần làm phê bình chuyên nghiệp để dùng những thói quen này. Lần tới đọc một cuốn sách, thử ghi ba dòng ngay khi gấp sách, rồi để qua một đêm, sáng hôm sau đọc lại xem điều gì còn đúng.
Nếu bạn viết review trên mạng, thử tách hai bước xem và viết ra hai ngày khác nhau. Bài sẽ bớt cảm tính đi rất nhiều mà vẫn giữ được cái thật của lần đầu.
Còn nếu bạn là người làm ra tác phẩm, hiểu quy trình này giúp bạn đọc phê bình bình tĩnh hơn. Bạn biết người viết đã xem kỹ hay chưa qua chính những chi tiết họ dẫn ra.
Một ngày của người phê bình nhìn từ ngoài có vẻ nhàn, nhưng bên trong là một chuỗi quyết định nhỏ về sự trung thực. Bạn nghĩ trong những gì mình xem tuần này, có thứ nào đáng để mình xem lại lần thứ hai không?
Câu hỏi thường gặp
Người phê bình có phải xem một bộ phim nhiều lần không?
Không bắt buộc, nhưng với tác phẩm phức tạp thì xem lại giúp rất nhiều. Lần đầu để cảm, lần sau để thấy cấu trúc và kiểm lại những gì mình định viết. Khi không có điều kiện xem lại, ghi chép kỹ trong lần đầu là cách bù.
Ghi chép trong rạp có làm phiền người khác không?
Có thể, nếu dùng điện thoại sáng màn hình. Cách lịch sự là dùng sổ nhỏ và bút, viết ít chữ, không bật đèn. Nhiều người chọn ngồi hàng cuối để không ai bị ảnh hưởng.
Một bài phê bình thường mất bao lâu để viết?
Tuỳ độ dài và loại tác phẩm, nhưng phần viết thường ngắn hơn nhiều so với phần xem và chuẩn bị. Một bài ngắn có thể xong trong một buổi, một bài dài phân tích kỹ có thể mất vài ngày kể cả thời gian để ý tưởng lắng lại.
Người phê bình có được nhận quà từ nhà sản xuất không?
Đó là chuyện mỗi toà soạn và mỗi người tự đặt quy tắc, nhưng nguyên tắc chung là không để quà ảnh hưởng tới nhận xét và nói rõ với người đọc khi có. Nhiều người chỉ nhận thứ cần cho công việc như vé xem hay sách để đọc, và từ chối mọi thứ khác.
Làm sao giữ được hứng thú khi phải xem quá nhiều?
Nhiều người xen kẽ những thứ khác hẳn loại mình hay viết, nghỉ hẳn vài ngày, hoặc quay lại xem những tác phẩm đã từng làm mình yêu nghề. Mục tiêu là giữ cho mình còn ngạc nhiên được, vì người phê bình hết ngạc nhiên thì bài viết cũng hết sống.
