Vẫn cần nhà phê bình vì khi ai cũng review được, cái hiếm không còn là ý kiến mà là ý kiến được cân nhắc kỹ. Một người phê bình nghiêm túc xem đủ, so với một cái chuẩn rõ ràng, chịu trách nhiệm với chữ mình viết, và giúp người đọc hiểu tác phẩm chứ không chỉ quyết định có đi xem hay không.
Chào bạn, đây là Nhà Phê Bình. Câu hỏi hôm nay là câu mà chính những người làm phê bình hay tự hỏi trong những đêm mất ngủ. Mình sẽ cố trả lời thật thà, kể cả những chỗ mà review của người thường làm tốt hơn.
Review của mọi người làm tốt điều gì?
Công bằng mà nói, ý kiến của số đông có những thế mạnh mà một nhà phê bình không có. Khi hàng trăm người cùng nói một quán ăn phục vụ chậm vào giờ trưa, thông tin đó đáng tin hơn một người ghé một lần rồi viết.
Review của khán giả cũng phản ánh trải nghiệm đời thường: đi xem với trẻ con, đi ăn khi đang vội, đọc sách trên xe buýt. Người phê bình chuyên nghiệp đôi khi xem trong điều kiện quá lý tưởng, nên bỏ sót những thứ ảnh hưởng tới người bình thường.
Và review đại chúng nhanh. Vài giờ sau buổi chiếu đầu đã có hàng loạt nhận xét. Với một quyết định nhỏ như tối nay ăn gì, chừng đó là đủ.
Nên câu hỏi không phải ai thay thế ai. Câu hỏi là mỗi bên trả lời loại câu hỏi nào, và người đọc nên tìm tới bên nào khi cần.
Thứ một bài phê bình kỹ làm được mà điểm sao không làm được
Điểm sao trả lời một câu: có đáng không. Phê bình trả lời thêm câu: vì sao, và đáng với ai. Một bộ phim ba sao có thể là phim rất hợp với bạn nếu ba sao đó đến từ việc phim chậm và kiệm lời, còn bạn lại thích đúng kiểu đó.
Phê bình còn giúp người đọc thấy những thứ họ tự xem có thể bỏ qua. Một đoạn văn chỉ ra cách bộ phim dùng màu sắc để báo trước kết cục, hay cách một cuốn tiểu thuyết đổi giọng kể ở chương giữa, làm lần xem hoặc đọc của bạn giàu hơn.
Thứ ba là bối cảnh. Người phê bình có thể đặt tác phẩm cạnh những tác phẩm cùng loại trước đó, cạnh hành trình của người làm ra nó, để người đọc thấy nó mới ở đâu và lặp lại ở đâu.
Những việc đó cần thời gian, cần đọc rộng và cần viết dài. Một dòng bình luận dưới bài đăng không thể làm được, không phải vì người viết kém, mà vì hình thức đó không chứa nổi.
Trách nhiệm với chữ của mình
Một khác biệt ít người nhắc là trách nhiệm. Bình luận ẩn danh có thể viết rồi quên. Người phê bình ký tên, bài viết nằm đó nhiều năm, và người đọc có thể quay lại xem họ đã từng nói gì về những tác phẩm khác.
Chính vì bị nhìn lại, người phê bình nghiêm túc phải nhất quán. Nếu hôm nay khen một bộ phim vì táo bạo, tháng sau lại chê một bộ phim khác cũng vì táo bạo, người đọc sẽ hỏi. Áp lực đó buộc họ nghĩ kỹ trước khi viết.
Trách nhiệm cũng gồm chuyện minh bạch: nói rõ khi mình quen người làm, khi mình được mời, khi mình có lý do để thiên vị. Review đại chúng hiếm khi làm việc này, và đó là kẽ hở mà quảng cáo trá hình hay chui vào.
Tất nhiên không phải người phê bình nào cũng giữ được chuẩn này. Nhưng khi chọn người để tin, bạn có thể dùng đúng những tiêu chí đó để lọc.
Khi quá nhiều tiếng nói, người dẫn đường quý hơn
Có một nghịch lý: càng nhiều ý kiến, người đọc càng mệt. Mở một trang đánh giá thấy hàng nghìn dòng trái ngược nhau, nhiều người chọn cách đơn giản nhất là nhìn điểm trung bình rồi thôi.
Một người phê bình mà bạn đã đọc đủ lâu để biết gu của họ có giá trị như một người bạn sành. Họ khen mà bạn biết mình thường đồng ý, thì bạn đi. Họ chê mà bạn biết họ hay khó tính với thể loại này, thì bạn vẫn có thể thử.
Mối quan hệ đó không hình thành từ một bài. Nó cần thời gian, và cần người phê bình viết đủ rõ lý do để bạn đối chiếu được với chính trải nghiệm của mình.
Nên nếu bạn muốn làm phê bình, giá trị lớn nhất bạn có thể tạo ra không phải là một bài thật kêu, mà là một chuỗi bài nhất quán, đủ để người đọc hiểu cách bạn nhìn.
Người viết review thường có thể học gì từ nghề phê bình?
Nếu bạn hay viết review trên mạng, không cần trở thành nhà phê bình mới viết có ích hơn. Chỉ cần thêm một câu lý do sau mỗi nhận xét, và một câu nói rõ bạn là ai khi trải nghiệm, ví dụ mình đi với hai đứa nhỏ, hay mình vốn không mê phim kinh dị.
Thêm nữa, tránh viết khi đang quá vui hoặc quá bực. Một bữa ăn tệ vì mình đang đói và mệt có thể khiến lời chê nặng gấp đôi sự thật.
Và nếu được mời hay được tặng, hãy nói ra. Câu đó không làm bài viết yếu đi, ngược lại làm người đọc tin bạn hơn ở mọi bài sau.
Có thể một ngày nào đó review đại chúng và phê bình chuyên nghiệp gặp nhau ở giữa. Bạn nghĩ người nghe như bạn cần thêm từ phía nào hơn?
Câu hỏi thường gặp
Nhà phê bình có xem tác phẩm khác khán giả không?
Thường là xem với nhiều chú ý hơn và có chuẩn so sánh rộng hơn, nhưng cảm xúc cơ bản thì giống. Người phê bình tốt cố giữ cả hai: cảm như khán giả và quan sát như người trong nghề.
Ý kiến của số đông có luôn đúng hơn một nhà phê bình không?
Số đông đáng tin với những câu hỏi về trải nghiệm chung như phục vụ, độ dễ xem. Với câu hỏi về tay nghề, độ mới hay chiều sâu, một người đọc rộng thường nói được nhiều hơn. Hai nguồn bổ sung cho nhau.
Vì sao có tác phẩm được phê bình khen mà khán giả chê?
Thường do hai bên dùng chuẩn khác nhau. Người phê bình có thể đánh giá cao sự mới mẻ hay tay nghề, trong khi khán giả cần một buổi tối vui vẻ. Đọc kỹ lý do của mỗi bên sẽ thấy cả hai đều có thể đúng.
Review ngắn trên mạng có phải là phê bình không?
Có thể là một dạng phê bình rất ngắn nếu nó nêu được lý do và chuẩn so sánh. Phần lớn review ngắn chỉ là cảm nhận, và điều đó cũng có giá trị riêng, miễn người đọc hiểu mình đang đọc loại gì.
Làm sao chọn được một người phê bình để tin?
Đọc nhiều bài của họ, đối chiếu với trải nghiệm của chính bạn ở những tác phẩm cả hai đã xem. Chọn người viết rõ lý do, nhất quán và minh bạch về quan hệ của họ với người làm ra tác phẩm.
