Sống bằng nghề phê bình là có thể, nhưng rất ít người sống chỉ bằng tiền nhuận bút từ bài phê bình. Phần lớn ghép nhiều nguồn cùng lúc như viết cộng tác, biên tập, giảng dạy, làm nội dung hoặc tư vấn, và câu hỏi khó nhất không phải là kiếm đủ tiền mà là kiếm tiền mà vẫn giữ được ngòi bút độc lập.
Chào bạn, đây là Nhà Phê Bình. Tập này mình nói chuyện cơm áo, một đề tài người làm nghề hay ngại nói thẳng. Mình sẽ không đưa ra con số, vì thu nhập khác nhau rất nhiều theo nơi viết và từng thời điểm, nhưng sẽ nói rõ cơ chế.
Tiền đến từ đâu khi làm phê bình?
Nguồn quen thuộc nhất là nhuận bút: báo, tạp chí, trang chuyên đề trả tiền cho từng bài. Nguồn này ổn định khi bạn có cộng tác thường xuyên, nhưng số nơi đăng phê bình dài không nhiều, và mức trả cho một bài thường không tương xứng với thời gian xem, đọc, viết.
Nguồn thứ hai là công việc gần phê bình: biên tập sách, đọc thẩm định bản thảo cho nhà xuất bản, viết lời giới thiệu, tuyển chọn chương trình cho liên hoan phim hay câu lạc bộ đọc. Những việc này dùng đúng kỹ năng phê bình nhưng phục vụ một mục đích khác.
Nguồn thứ ba là dạy học: dạy viết, dạy xem phim, dạy cảm thụ ở các lớp ngắn hạn hoặc trường học. Nhiều người phê bình nói chính việc dạy buộc họ hệ thống lại hiểu biết của mình.
Nguồn thứ tư là tự làm kênh riêng: bản tin, kênh âm thanh, kênh video, có người đọc trả phí hoặc ủng hộ. Con đường này cho tự do nhưng đòi hỏi bạn vừa là người viết vừa là người làm kinh doanh nhỏ.
Cái giá của sự độc lập
Ở mỗi nguồn thu nhập đều có một câu hỏi về độc lập. Nếu bạn biên tập cho một nhà xuất bản, liệu bạn còn viết điểm sách của chính nhà đó được không. Nếu một nhà hàng mời bạn làm tư vấn thực đơn, bạn còn review quán đó được không.
Câu trả lời an toàn là tách bạch: không viết phê bình về nơi đang trả tiền cho bạn, hoặc nếu viết thì nói rõ mối quan hệ. Tách bạch có nghĩa là từ chối một số việc, tức là mất một phần thu nhập.
Áp lực lớn nhất thường đến với người làm kênh riêng. Khi lượng người xem là thu nhập, sẽ có cám dỗ viết gắt hơn cho nhiều người xem, hay nhận quảng cáo kẹp vào bài review. Mỗi lần nhượng bộ đều nhỏ, nhưng cộng lại thì người đọc cảm nhận được.
Người làm nghề lâu thường tự đặt sẵn vài luật không bao giờ vượt, viết ra giấy, để khi gặp lời mời hấp dẫn không phải quyết định trong lúc dao động.
Những kỹ năng giúp người phê bình đứng vững
Kỹ năng đầu tiên là viết nhanh mà vẫn kỹ. Người sống bằng chữ phải giữ được hạn chót, và một bài nộp đúng hẹn ở mức tốt thường có giá trị hơn một bài hoàn hảo nộp trễ.
Kỹ năng thứ hai là mở rộng định dạng. Cùng một hiểu biết về phim có thể thành bài viết, thành tập âm thanh, thành buổi nói chuyện. Người biết chuyển qua lại giữa các định dạng có nhiều cửa hơn.
Kỹ năng thứ ba là quản lý tài chính cá nhân như một người làm tự do: ghi chép thu chi, để dành cho những tháng ít việc, nắm cơ chế thuế thu nhập cá nhân áp dụng cho người có thu nhập không cố định. Phần thuế nên hỏi người có chuyên môn hoặc cơ quan thuế nơi mình sống.
Và kỹ năng thứ tư là xây mạng lưới mà không đánh đổi sự độc lập: quen biết biên tập viên, người làm nghề, đồng nghiệp, nhưng giữ khoảng cách đủ để vẫn viết thật.
Có nên chọn phê bình làm nghề chính?
Câu hỏi này không có câu trả lời chung. Có người làm phê bình như nghề tay trái suốt đời, vẫn có uy tín lớn, vì họ không phụ thuộc thu nhập từ đó nên viết rất tự do. Có người dồn hết vào nghề và chấp nhận thu nhập lên xuống.
Trước khi quyết định, hãy tự hỏi vài câu. Bạn có chịu được những tháng thu nhập thấp không. Bạn có thích những việc đi kèm như biên tập, dạy học, làm kênh không. Bạn sẽ từ chối loại việc nào để giữ ngòi bút.
Một cách thận trọng là bắt đầu song song với một công việc ổn định, viết đều trong vài năm để biết mình hợp nghề tới đâu và thị trường đón nhận mình thế nào, rồi mới chuyển dần.
Dù chọn đường nào, sự độc lập vẫn là tài sản lớn nhất của người phê bình. Mất nó thì mọi nguồn thu nhập khác cũng dần cạn, vì người đọc không còn lý do để nghe.
Những lời khuyên thực tế cho người đang cân nhắc
Hãy giữ một hồ sơ các bài đã viết, sắp theo chủ đề. Khi xin cộng tác hay nhận lớp dạy, đó là thứ chứng minh năng lực tốt hơn mọi lời giới thiệu.
Hãy chủ động gửi đề xuất bài viết cho biên tập viên thay vì chờ được mời. Một đề xuất tốt nói rõ bạn muốn viết gì, vì sao bây giờ, và vì sao bạn là người phù hợp.
Hãy học đọc hợp đồng cộng tác: ai giữ quyền sử dụng bài, được đăng lại ở đâu, thanh toán khi nào. Chỗ nào không rõ thì hỏi, và nếu hợp đồng lớn thì nhờ người có hiểu biết pháp lý xem giúp.
Và đừng quên vì sao bạn bắt đầu. Nếu một ngày bạn thấy mình chỉ còn xem phim để có bài, có lẽ đã đến lúc nghỉ một chút. Với bạn, niềm vui lớn nhất của việc nhận xét một tác phẩm là gì?
Câu hỏi thường gặp
Người phê bình có được nhận tiền từ người làm ra tác phẩm không?
Nhận tiền để viết bài phê bình về chính tác phẩm đó là xung đột lợi ích rõ ràng, khi đó bài viết không còn là phê bình mà là quảng cáo. Nếu có quan hệ công việc khác với người làm, cách đúng là không viết về họ hoặc công khai mối quan hệ.
Làm phê bình tự do có cần đăng ký kinh doanh không?
Tuỳ quy mô và cách bạn nhận thu nhập. Cơ chế thuế và đăng ký thay đổi theo thời điểm, nên cách chắc nhất là hỏi cơ quan thuế nơi cư trú hoặc một người làm kế toán có kinh nghiệm.
Viết phê bình trên mạng có thể thành nghề chính không?
Có thể nếu xây được lượng người đọc trung thành và có nguồn thu như phí đăng ký hoặc ủng hộ. Con đường này cần nhiều năm và cần bạn giữ được độc lập khi nhận quảng cáo.
Làm thế nào để được cộng tác với một tờ báo?
Đọc kỹ chuyên mục bạn muốn viết, rồi gửi biên tập viên một đề xuất cụ thể kèm vài bài mẫu đã đăng. Đề xuất ngắn, rõ, đúng phong cách của chuyên mục có cơ hội cao hơn một lời xin chung chung.
Nên đặt luật gì để giữ độc lập?
Nhiều người dùng vài luật đơn giản như không viết về người đang trả tiền cho mình, luôn công khai khi được mời hay tặng, và không để nhà tài trợ đọc bài trước khi đăng. Viết các luật đó ra và giữ đều đặn quan trọng hơn chuyện luật nào hay hơn.
