Bắt đầu làm phê bình từ con số không thì chọn hẹp một mảng mình thật sự mê, xem và đọc dày trong mảng đó, rồi viết đều đặn những bài ngắn có lý do rõ ràng cho từng nhận xét. Đừng tìm một bài gây tiếng vang; người đọc tin bạn vì nhiều bài nhất quán chứ không vì một bài sốc.
Chào bạn, đây là Nhà Phê Bình. Tập này dành cho bạn nào đang có một cuốn sổ đầy ý kiến về phim, sách hay quán ăn, và tự hỏi liệu mình có thể viết nghiêm túc hơn không. Mình sẽ đi từng bước, kể cả những bước khá nhàm nhưng không bỏ được.
Bước đầu tiên: chọn một mảng đủ hẹp
Người mới hay muốn viết về mọi thứ: hôm nay phim, mai sách, mốt quán phở. Viết như vậy vui, nhưng rất khó tiến bộ, vì mỗi mảng cần một cái thước riêng, và cái thước đó chỉ hình thành khi bạn tiếp xúc đủ nhiều.
Hãy chọn một mảng hẹp mà bạn đã mê sẵn. Không phải phim nói chung, mà phim hoạt hình. Không phải ẩm thực, mà các món bún ở thành phố bạn sống. Hẹp lại giúp bạn nhanh chóng xem đủ nhiều để thấy cái gì là thường, cái gì là hiếm.
Mảng hẹp còn giúp người đọc nhớ bạn. Họ nghĩ tới bún là nghĩ tới bạn. Khi đã có chỗ đứng, bạn mở rộng dần cũng chưa muộn.
Một lưu ý: chọn mảng bạn có thể tiếp cận đều đặn. Viết về nhạc sống mà mỗi tháng chỉ đi được một buổi thì rất khó giữ nhịp.
Xem nhiều trước khi viết nhiều
Đây là bước nhàm nhất và cũng quan trọng nhất. Trước khi viết bài đầu tiên, hãy xem lại hoặc đọc lại những tác phẩm được coi là nền tảng trong mảng của bạn. Không phải để bắt chước, mà để biết những gì đã có.
Song song, đọc phê bình của người khác trong cùng mảng. Đọc cả những người bạn thấy hay lẫn những người bạn thấy dở, và tự hỏi vì sao. Bạn sẽ dần nhận ra những thủ pháp viết, những cái bẫy, những câu sáo mà ai cũng dùng.
Tập ghi chép ngay từ giai đoạn này. Mỗi tác phẩm, viết vài dòng: mình thấy gì, vì sao, giống và khác những gì đã xem. Những dòng đó là nguyên liệu, mà cũng là bằng chứng để sau này bạn thấy mình đã thay đổi thế nào.
Không có con số cố định cho chuyện xem bao nhiêu là đủ. Nhưng nếu bạn chưa thể kể ra vài tác phẩm để so sánh khi nhận xét một tác phẩm mới, thì có lẽ vẫn nên xem thêm.
Viết ngắn, viết đều, viết có lý do
Khi bắt đầu viết, hãy viết ngắn. Một bài ba trăm tới năm trăm chữ, mỗi bài chỉ một luận điểm chính và vài dẫn chứng, dễ hoàn thành và dễ sửa hơn một bài dài vài nghìn chữ ôm đủ mọi thứ.
Đặt nhịp đều. Mỗi tuần một bài là nhịp nhiều người giữ được lâu. Nhịp đều quan trọng hơn số lượng, vì người đọc quay lại khi biết chắc sẽ có bài mới, và chính bạn cũng tiến bộ nhờ lặp lại.
Mỗi nhận xét phải có lý do. Hãy tự đặt luật: không câu nào chỉ có hay hoặc dở mà không kèm chi tiết. Ban đầu sẽ thấy gò bó, nhưng chỉ sau vài chục bài, thói quen đó thành phản xạ.
Bạn có thể đăng ở một trang cá nhân, một nhóm yêu phim, hay một bản tin gửi bạn bè. Nơi đăng không quan trọng bằng việc có người đọc thật và có phản hồi thật.
Những sai lầm người mới hay mắc nhất
Sai lầm thứ nhất là kể lại nội dung quá dài. Nhiều bài phê bình đầu tay dành hai phần ba để tóm tắt câu chuyện, phần còn lại vội vã khen chê. Người đọc cần biết bạn nghĩ gì, còn nội dung thì họ tự tìm được.
Sai lầm thứ hai là bắt chước giọng gắt của những người nổi tiếng. Giọng gắt chỉ đứng được khi phía sau có lý do vững. Thiếu lý do, nó thành chê bai và khiến người mới mất uy tín rất nhanh.
Sai lầm thứ ba là chữ sáo. Những cụm như đầy cảm xúc, một tác phẩm đáng xem, diễn xuất tròn vai xuất hiện nhiều tới mức không còn nghĩa. Hãy thay bằng một chi tiết cụ thể, bao giờ cũng hay hơn.
Sai lầm thứ tư là sợ không ai đồng ý. Phê bình không phải để mọi người đồng ý, mà để mọi người có thêm một góc nhìn có lý. Bạn sẽ bị phản bác, và đó là dấu hiệu bài viết có người đọc.
Tìm người đọc góp ý và xây uy tín lâu dài
Tìm một hai người bạn chịu đọc bài trước khi đăng và nói thẳng. Không cần họ giỏi viết, chỉ cần họ trả lời được: đọc xong có hiểu bạn nghĩ gì không, có chỗ nào thấy vô lý không.
Khi bài đã đăng, đọc phản hồi một cách bình tĩnh. Lời phản bác có lý là món quà, ghi lại để lần sau viết tốt hơn. Lời công kích thì bỏ qua, đừng tranh cãi kéo dài.
Uy tín trong phê bình lớn lên rất chậm. Có thể sau một năm viết đều, bạn mới thấy vài người đọc quen nhắn hỏi ý kiến bạn trước khi đi xem. Đó là cột mốc đáng mừng hơn bất kỳ con số lượt xem nào.
Nếu phải chọn một việc để làm ngay sau tập này, bạn sẽ chọn mảng nào, và tác phẩm nào sẽ là bài đầu tiên?
Câu hỏi thường gặp
Có cần học trường lớp mới làm phê bình được không?
Không bắt buộc. Rất nhiều người phê bình tự học bằng cách xem, đọc và viết nhiều. Một khoá học hay sách về lý thuyết giúp có thêm công cụ, nhưng không thay được việc tự viết hàng chục bài.
Nên viết dưới tên thật hay bút danh?
Cả hai đều được, miễn bạn giữ nhất quán và minh bạch về các mối quan hệ của mình. Bút danh giúp tách đời tư, nhưng uy tín vẫn phải gây dựng từ đầu như với tên thật.
Viết phê bình có cần giọng văn đặc biệt không?
Giọng văn riêng sẽ tự hình thành sau nhiều bài. Lúc đầu chỉ cần rõ ràng và có lý do. Cố tạo giọng đặc biệt quá sớm thường dẫn tới làm dáng, che mất nội dung.
Làm sao biết mình đã tiến bộ?
Đọc lại bài của ba tháng trước. Nếu bạn thấy những chỗ thiếu lý do, những chữ sáo mà lúc đó không nhận ra, nghĩa là bạn đã tiến bộ. Phản hồi của người đọc quen cũng là thước đo tốt.
Có nên viết về tác phẩm của người quen không?
Nên tránh khi mới bắt đầu, vì rất khó công tâm. Nếu vẫn viết, hãy nói rõ với người đọc rằng bạn quen người làm ra tác phẩm.
