Một bài điểm sách đúng nghĩa cho người đọc biết cuốn sách nói về điều gì ở mức vừa đủ, nó đã làm tốt tới đâu điều nó định làm, và nó hợp với ai. Để làm được vậy, bài viết cần một nhận định rõ ràng, vài trích dẫn hoặc chi tiết làm bằng chứng, và sự trung thực về trải nghiệm đọc của chính người viết.
Chào bạn, đây là Nhà Phê Bình. Điểm sách là một thể loại có truyền thống lâu đời ở nhiều nền báo chí, kể cả ở Việt Nam, nhưng trên mạng bây giờ nó hay bị lẫn với giới thiệu sách và tóm tắt sách. Tập này mình tách ba thứ đó ra, rồi đi qua cấu trúc một bài điểm sách cho người mới.
Điểm sách, giới thiệu sách, tóm tắt sách khác nhau thế nào?
Giới thiệu sách nhằm khiến người ta muốn đọc. Nó thường do nhà xuất bản hoặc người yêu sách viết, chỉ nói điểm mạnh, và không có nghĩa vụ cân nhắc. Phần chữ trên bìa sau là ví dụ điển hình.
Tóm tắt sách nhằm thay cho việc đọc. Nó kể lại các ý chính hoặc cốt truyện để người ta nắm nhanh. Nó có ích cho người cần ôn, nhưng không nói cuốn sách hay hay dở.
Điểm sách nằm giữa. Nó kể vừa đủ để người đọc định hình cuốn sách, rồi đánh giá. Người viết điểm sách có quyền khen, có quyền chê, và có trách nhiệm giải thích vì sao.
Biết mình đang viết loại nào giúp bạn tránh một lỗi phổ biến: gọi một bài giới thiệu là điểm sách, khiến người đọc tưởng đó là đánh giá độc lập.
Mở bài: một câu nhận định chứ không phải tiểu sử tác giả
Rất nhiều bài điểm sách mở bằng đoạn dài về tác giả: sinh năm nào, đã viết gì. Thông tin đó có thể cần, nhưng đặt ở đầu thì người đọc phải đi qua nhiều chữ mới biết bạn nghĩ gì.
Hãy mở bằng một hai câu nói lên nhận định chính. Ví dụ: đây là một cuốn tiểu thuyết về ký ức gia đình mà sức mạnh nằm ở những trang tả bữa cơm, còn những chương nói về thời cuộc lại mỏng. Câu đó cho người đọc biết ngay bạn đứng ở đâu.
Sau câu nhận định, bạn mới cho thông tin nền: thể loại, độ dài, tác giả là ai nếu điều đó liên quan, cuốn sách thuộc dòng nào.
Mở như vậy có vẻ táo bạo, nhưng nó là cách tôn trọng thời gian của người đọc. Ai muốn biết chi tiết sẽ đọc tiếp, ai chỉ cần ý chính đã có ngay.
Thân bài: kể vừa đủ, đánh giá có bằng chứng
Phần kể nên ngắn. Với tiểu thuyết, đó là vài câu về nhân vật chính và tình huống mở đầu. Với sách phi hư cấu, là câu hỏi lớn cuốn sách đặt ra và hướng trả lời chung. Không kể hết.
Phần đánh giá nên chia theo vài khía cạnh mà cuốn sách nổi bật hoặc hụt hơi: giọng văn, cấu trúc, nhân vật, độ sâu lập luận, độ chính xác. Không cần đủ mọi khía cạnh, chọn hai ba cái quan trọng nhất.
Mỗi nhận xét nên có bằng chứng. Với sách, bằng chứng mạnh nhất là trích dẫn: một câu, một đoạn ngắn cho người đọc tự cảm. Khen giọng văn trong trẻo mà trích ra một câu trong trẻo thật thì người đọc tin ngay.
Trích dẫn phải chính xác từng chữ và đủ ngắn. Trích quá dài vừa làm loãng bài, vừa có thể vượt quá mức trích dẫn hợp lý theo quy định về quyền tác giả.
Kết bài: cuốn sách này dành cho ai?
Câu hỏi người đọc mang theo suốt bài là: mình có nên đọc không. Phần kết là chỗ trả lời câu đó, nhưng không theo kiểu nên hay không nên đơn giản, mà theo kiểu ai sẽ thích, ai có thể thất vọng.
Ví dụ: người đã quen văn chậm, nhiều tả cảnh sẽ thấy đây là một chuyến đi đẹp; ai chờ một câu chuyện nhiều biến cố có lẽ sẽ bỏ dở ở giữa. Câu đó hữu ích cho cả hai nhóm.
Có thể thêm một gợi ý đọc kèm: nếu thích cuốn này, người đọc có thể tìm những tác phẩm cùng loại. Điều này thể hiện bạn đọc rộng, và giúp người đọc đi tiếp.
Tránh kết bằng những câu sáo kiểu một cuốn sách đáng đọc, vì câu đó không nói gì mà bài của bạn chưa nói.
Những lỗi khiến bài điểm sách nhạt
Lỗi thứ nhất là chỉ nói về đề tài mà không nói về cách viết. Một cuốn sách về chiến tranh hay về tình mẹ không tự động hay. Điều đáng đánh giá là tác giả đã xử lý đề tài đó ra sao.
Lỗi thứ hai là khen chê bằng tính từ chung chung: sâu sắc, cảm động, lôi cuốn. Mỗi tính từ như vậy nên được thay bằng một chi tiết hoặc một trích dẫn.
Lỗi thứ ba là chép lại lời giới thiệu của nhà xuất bản. Người đọc sẽ nhận ra, và bài viết mất giá trị độc lập. Nếu bạn đồng ý với lời giới thiệu, hãy nói bằng lời của mình và thêm bằng chứng của mình.
Lỗi thứ tư là không nói rõ mình đọc bản nào khi điều đó quan trọng, như bản dịch của ai, bản tái bản có sửa chữa không. Lần tới viết về một cuốn sách, bạn thử bắt đầu bằng câu nhận định trước tiên xem bài có khác đi không?
Câu hỏi thường gặp
Bài điểm sách nên dài bao nhiêu chữ?
Thường từ năm trăm tới một nghìn rưỡi chữ cho báo chí và trang cá nhân. Bài ngắn hơn vẫn được nếu có nhận định rõ và vài bằng chứng; bài dài hơn phù hợp khi phân tích sâu.
Có nên điểm một cuốn sách mình chưa đọc hết không?
Không nên viết như thể đã đọc hết. Nếu bỏ dở vì sách quá kém, bạn vẫn có thể viết về điều đó nhưng phải nói rõ đã đọc tới đâu và vì sao dừng.
Trích dẫn trong bài điểm sách cần lưu ý gì về bản quyền?
Trích ngắn, đúng nguyên văn, ghi rõ nguồn và chỉ trích để minh hoạ cho nhận xét thường được coi là hợp lý. Trích dài nhiều trang thì nên hỏi ý kiến người giữ quyền hoặc người hiểu luật.
Điểm sách cũ đã xuất bản lâu có còn giá trị không?
Có. Người đọc luôn cần một góc nhìn mới về sách cũ, nhất là khi sách được tái bản hoặc khi bối cảnh đã thay đổi khiến cuốn sách đọc khác đi.
Nhà xuất bản tặng sách thì có cần nói ra không?
Nên nói ra trong bài, ngắn gọn ở đầu hoặc cuối. Việc này không làm bài viết kém đi mà giúp người đọc tin vào sự minh bạch của bạn.
