Điểm sách phi hư cấu cần trả lời ba câu: cuốn sách đặt ra câu hỏi gì, nó trả lời bằng những bằng chứng nào, và bằng chứng đó có đủ vững cho kết luận không. Ngoài chuyện văn hay hay dở, người điểm sách loại này còn phải xem nguồn, cách dẫn số liệu, và những chỗ tác giả đi xa hơn những gì bằng chứng cho phép.
Chào bạn, đây là Nhà Phê Bình. Sách kỹ năng, sách kinh doanh, sách lịch sử và khoa học phổ thông bán rất chạy, và bài điểm của chúng thường chỉ dừng ở câu sách có nhiều bài học hay. Tập này mình bàn về cách đọc sâu hơn thế, để bài viết của bạn thật sự giúp người đọc quyết định có nên tin cuốn sách không.
Tìm luận điểm chính của cuốn sách
Mỗi cuốn sách phi hư cấu tốt đều có một luận điểm trung tâm, một câu trả lời mà tác giả muốn thuyết phục bạn. Việc đầu tiên khi điểm sách là gọi tên được luận điểm đó trong một hai câu.
Nhiều khi luận điểm nằm ngay ở lời giới thiệu hoặc chương đầu. Nhưng cũng có sách nói vòng vo, và bạn phải tự rút ra. Nếu đọc xong mà bạn không nói được sách muốn chứng minh điều gì, đó đã là một nhận xét quan trọng.
Tiếp theo, xem luận điểm đó có mới không. Cuốn sách đang nói lại một ý quen bằng ví dụ mới, hay đưa ra một góc nhìn ít người nói. Cả hai đều có giá trị, nhưng người đọc cần biết mình đang mua loại nào.
Cuối cùng, xem quy mô của luận điểm. Một cuốn sách nói về thói quen của vài người thành công rồi kết luận về cả nhân loại là đang đi quá xa so với cái mình có.
Kiểm bằng chứng: câu chuyện, số liệu và nghiên cứu
Sách phi hư cấu phổ thông thường dùng ba loại bằng chứng: câu chuyện cá nhân, số liệu, và dẫn nghiên cứu. Mỗi loại có điểm mạnh và giới hạn riêng.
Câu chuyện giúp sách dễ đọc, nhưng một câu chuyện chỉ là một trường hợp. Hãy để ý xem tác giả có dùng câu chuyện để minh hoạ cho một điều đã có bằng chứng rộng hơn, hay dùng nó như chính bằng chứng.
Số liệu cần có nguồn. Một con số không ghi nguồn, hoặc ghi chung chung kiểu các nghiên cứu cho thấy, nên khiến bạn dè chừng. Bạn không cần kiểm hết, nhưng có thể chọn vài con số quan trọng nhất để xem nguồn có thật và có nói đúng điều sách nói không.
Với nghiên cứu, hãy xem sách có nói tới giới hạn của nó không, như quy mô nhỏ, chỉ làm ở một nơi, hay kết quả còn tranh luận. Sách tử tế thường nói rõ. Sách bán hàng thường bỏ qua.
Những dấu hiệu tác giả đang nói quá
Dấu hiệu thứ nhất là ngôn ngữ tuyệt đối: luôn luôn, không bao giờ, mọi người, chắc chắn. Thế giới thật hiếm khi tuyệt đối như vậy, và khoa học thì càng hiếm.
Dấu hiệu thứ hai là nhảy từ tương quan sang nhân quả. Người thành công dậy sớm không có nghĩa dậy sớm làm người ta thành công. Nếu sách đi từ một quan sát tới một lời khuyên mà không giải thích cơ chế, đó là chỗ đáng nêu.
Dấu hiệu thứ ba là chỉ đưa ra bằng chứng thuận. Một cuốn sách thuyết phục thật sự thường dám nhắc tới những ý kiến ngược và giải thích vì sao vẫn giữ quan điểm của mình.
Dấu hiệu thứ tư là lời hứa quá lớn ở bìa sách. Khi bìa hứa thay đổi cuộc đời trong vài tuần, hãy so lời hứa đó với nội dung thật bên trong và nói cho người đọc biết khoảng cách.
Không chỉ bắt lỗi: ghi nhận cái hay
Kiểm lập luận không có nghĩa là đi tìm lỗi để chê. Nhiều cuốn sách phi hư cấu có giá trị lớn ở cách họ kể một vấn đề phức tạp cho người thường hiểu. Đó là một tài năng thật và đáng được khen cụ thể.
Hãy ghi nhận khi tác giả giải thích một khái niệm khó bằng ví dụ gần gũi, khi họ sắp xếp chương hồi khiến người đọc đi từ dễ tới khó một cách tự nhiên, khi họ dẫn nguồn cẩn thận.
Ghi nhận cả sự trung thực: tác giả nói rõ chỗ nào còn chưa biết, chỗ nào là ý kiến riêng. Sự trung thực đó làm cuốn sách đáng tin hơn, và người đọc nên biết.
Một bài điểm sách công bằng thường cân cả hai phía: văn dễ đọc nhưng bằng chứng mỏng, hoặc lập luận chặt nhưng viết khô.
Khi cuốn sách ngoài chuyên môn của bạn
Bạn không cần là nhà sử học để điểm một cuốn sách lịch sử phổ thông, nhưng nên thừa nhận giới hạn. Nói rõ mình đọc với tư cách một người đọc phổ thông quan tâm tới chủ đề là đủ trung thực.
Bạn có thể bổ sung bằng cách đọc thêm một hai nguồn khác về cùng chủ đề, để biết sách đang nói điều phổ biến hay điều gây tranh cãi. Nếu thấy sách đi ngược với hiểu biết phổ biến, hãy chỉ ra và để người đọc tự tìm hiểu tiếp.
Với những chủ đề nhạy cảm như sức khoẻ, tài chính, pháp luật, hãy đặc biệt thận trọng. Nếu sách đưa lời khuyên cụ thể, bài điểm sách nên nhắc người đọc tham khảo người có chuyên môn trước khi làm theo.
Bạn nghĩ cuốn sách phi hư cấu gần nhất bạn đọc có luận điểm gì, và bạn có nhớ nó dựa vào bằng chứng nào không?
Câu hỏi thường gặp
Sách kỹ năng sống có cần được điểm khắt khe như sách khoa học không?
Cần cùng một sự cẩn trọng về bằng chứng, vì sách kỹ năng cũng đưa lời khuyên ảnh hưởng tới quyết định của người đọc. Mức độ chi tiết có thể khác, nhưng câu hỏi bằng chứng ở đâu vẫn phải được đặt ra.
Không có thời gian kiểm hết nguồn thì làm sao?
Chọn vài khẳng định quan trọng nhất, những khẳng định mà cả cuốn sách dựa vào, và kiểm chúng. Nếu chúng vững, phần còn lại thường đáng tin hơn; nếu không, đó là nhận xét quan trọng nhất.
Có nên điểm sách hồi ký như sách phi hư cấu không?
Hồi ký là phi hư cấu nhưng dựa trên trí nhớ và góc nhìn cá nhân. Nên đánh giá nó qua độ chân thật của giọng kể và giá trị trải nghiệm, đồng thời lưu ý người đọc rằng đó là một góc nhìn.
Sách phi hư cấu không có chú thích nguồn có đáng tin không?
Không hẳn là không đáng tin, nhưng người đọc khó kiểm. Với sách đưa ra nhiều số liệu hay khẳng định mạnh, thiếu nguồn là một điểm yếu đáng nêu trong bài điểm sách.
Làm sao nói một cuốn sách bán chạy là yếu mà không bị coi là ghen ăn tức ở?
Dựa vào bằng chứng cụ thể: chỉ ra khẳng định nào thiếu nguồn, lập luận nào nhảy cóc. Đồng thời ghi nhận điểm mạnh thật của sách. Sự cân bằng đó làm lời chê đáng tin.
