Một bài điểm sách thiếu nhi có ích cho phụ huynh khi nó nói rõ sách hợp với độ tuổi và hoàn cảnh đọc nào, trẻ có thể thích điều gì, chữ và tranh phối hợp ra sao, và có điều gì người lớn nên biết trước khi đọc cho con. Muốn viết được vậy, người viết nên đọc cùng trẻ và quan sát phản ứng thật, chứ không chỉ đọc bằng mắt người lớn.
Chào bạn, đây là Nhà Phê Bình. Sách thiếu nhi là một trong những mảng ít được phê bình nghiêm túc nhất, như thể sách cho trẻ thì đơn giản, ai viết cũng được, ai chấm cũng xong. Thật ra viết hay cho trẻ khó vô cùng, và chấm công bằng cũng không dễ.
Người đọc thật của sách thiếu nhi là ai?
Sách thiếu nhi có hai người đọc: đứa trẻ nghe hoặc đọc, và người lớn chọn mua, cầm sách đọc to. Một cuốn sách có thể làm người lớn xúc động vì hoài niệm nhưng trẻ thì chẳng hứng thú. Ngược lại, có cuốn trẻ đòi đọc đi đọc lại mà người lớn thấy ngớ ngẩn.
Bài điểm sách cần nói về cả hai. Với trẻ: sách có làm con cười, tò mò, muốn lật trang tiếp không. Với người lớn: sách có dễ đọc to không, câu có nhịp không, có những chỗ để dừng lại hỏi con không.
Đây là lý do việc đọc cùng một đứa trẻ thật quan trọng. Nếu không có trẻ nhỏ trong nhà, hãy nhờ người quen, hoặc đọc ở thư viện, ở lớp học, nơi bạn được phép. Phản ứng của trẻ là bằng chứng không gì thay được.
Khi viết, nói rõ bạn đã đọc với trẻ khoảng độ tuổi nào, và các em phản ứng ra sao, mà không cần nêu tên hay thông tin riêng của trẻ.
Chữ và tranh: hai nửa của một cuốn sách tranh
Ở sách tranh, chữ và tranh không chỉ minh hoạ cho nhau mà còn kể cùng nhau. Sách tranh hay thường để tranh kể những điều chữ không nói, ví dụ chữ nói bé không sợ, còn tranh cho thấy bé đang nắm chặt vạt áo mẹ.
Khi nhận xét, hãy xem tranh có thêm gì cho câu chuyện không, hay chỉ vẽ lại đúng điều chữ đã nói. Xem cả bố cục: trang nào để trống, trang nào dồn chi tiết, nhịp lật trang có tạo bất ngờ không.
Với chữ, nghe nhịp khi đọc to. Câu có vần, có điệp không, có từ tượng thanh vui tai không. Sách cho trẻ nhỏ thường cần câu ngắn, lặp lại có chủ ý để trẻ có thể đọc theo.
Đừng quên chất lượng in ấn và đóng sách. Với trẻ nhỏ, giấy dày, góc bo, màu in không nhoè là chuyện thực tế mà phụ huynh rất cần biết.
Độ tuổi phù hợp: đừng chỉ chép con số trên bìa
Nhiều sách ghi độ tuổi khuyến nghị trên bìa. Đó là gợi ý hữu ích, nhưng mỗi trẻ phát triển khác nhau, và cách đọc cũng khác. Một cuốn sách ghi cho trẻ lớn có thể vẫn hợp với trẻ nhỏ hơn nếu được người lớn đọc to và giải thích.
Thay vì chỉ nhắc lại con số, hãy mô tả những gì sách đòi hỏi: câu dài hay ngắn, có nhiều từ mới không, câu chuyện có nhiều nhân vật và tình tiết đan xen không, có những khái niệm trừu tượng không.
Mô tả như vậy giúp phụ huynh tự quyết định dựa trên hiểu biết về chính con mình. Họ biết con mình thích nghe chuyện dài hay chỉ chịu được vài trang.
Nếu sách có nội dung có thể làm trẻ sợ hay buồn, như mất mát, chia ly, bóng tối, hãy nói rõ, kèm gợi ý cách người lớn có thể trò chuyện với con khi đọc tới đó.
Nội dung cần nói rõ với phụ huynh
Phụ huynh thường muốn biết sách truyền đạt những giá trị gì. Bạn nên nói, nhưng tránh biến bài điểm sách thành bảng chấm đạo đức. Một cuốn sách hay không cần dạy dỗ lộ liễu; nhiều khi chính những cuốn rao giảng nhiều nhất lại kém hấp dẫn với trẻ.
Hãy nói về cách sách nói chuyện với trẻ: tôn trọng trí thông minh của trẻ hay coi trẻ là người phải được răn. Trẻ rất nhạy với giọng điệu kẻ cả, dù không gọi được tên.
Nói rõ nếu sách có định kiến lỗi thời, như vai trò giới cứng nhắc hay cách miêu tả một nhóm người thiếu tôn trọng, nhất là với sách in lại từ lâu. Phụ huynh có thể vẫn chọn đọc, nhưng sẽ chuẩn bị để giải thích cho con.
Và với sách dịch, nhận xét thêm bản dịch có giữ được sự vui tai, chơi chữ của bản gốc không, hay đọc lên khô cứng.
Tránh áp gu người lớn lên sách của trẻ
Cái bẫy lớn nhất của người lớn khi điểm sách thiếu nhi là đánh giá bằng tiêu chí của sách người lớn: cốt truyện có sâu không, có ẩn dụ không. Trẻ cần những thứ khác: nhịp, sự lặp lại, tiếng cười, bất ngờ nhỏ, cảm giác an toàn.
Một cuốn sách đơn giản đến mức người lớn thấy nhàm có thể là cuốn tuyệt vời cho trẻ ba tuổi. Ngược lại, một cuốn sách người lớn thấy đẹp như thơ có thể làm trẻ bỏ đi sau hai trang.
Hãy tin vào phản ứng của trẻ, nhưng cũng đừng chỉ dựa vào một đứa trẻ. Nếu có thể, đọc cho vài em và xem phản ứng có giống nhau không.
Cuối cùng, nhớ rằng không có cuốn sách nào hợp với mọi trẻ. Bài điểm sách tốt giúp phụ huynh nhận ra cuốn sách hợp với con mình hay không. Cuốn sách con bạn đòi đọc lại nhiều lần nhất là cuốn nào, và bạn đã bao giờ thử hỏi con vì sao chưa?
Câu hỏi thường gặp
Không có con nhỏ thì có viết điểm sách thiếu nhi được không?
Được, nhưng nên tìm cơ hội đọc cùng trẻ thật, như đọc cho cháu, cho học sinh ở thư viện. Nếu chỉ đọc một mình, hãy nói rõ đó là góc nhìn của người lớn.
Có nên chấm điểm sách thiếu nhi bằng sao không?
Có thể chấm cuốn sách, nhưng nên kèm mô tả rõ độ tuổi và kiểu trẻ phù hợp, vì một con số không nói được sách hợp với con nhà ai. Tuyệt đối không chấm hay so sánh các em nhỏ đã đọc cùng.
Sách thiếu nhi có nhiều chữ nước ngoài thì nên nhận xét thế nào?
Nói rõ cho phụ huynh biết, và xem chữ nước ngoài đó có lý do không, như sách song ngữ học từ, hay chỉ là dịch thiếu cẩn thận. Phụ huynh sẽ tự quyết theo mục đích của mình.
Sách tô màu, sách hoạt động có cần điểm như sách truyện không?
Có thể điểm, nhưng tiêu chí khác: hoạt động có hợp độ tuổi không, hướng dẫn có rõ không, giấy và chất liệu có an toàn và bền không. Câu chuyện không phải trọng tâm.
Làm sao biết một cuốn sách thiếu nhi quá đáng sợ với trẻ?
Mỗi trẻ chịu được mức khác nhau, nên phụ huynh là người biết rõ nhất. Bài điểm sách nên mô tả cụ thể những chi tiết có thể gây sợ để phụ huynh tự cân nhắc.
