Đọc để viết điểm sách là đọc chậm hơn bình thường, đánh dấu mọi chỗ khiến mình phản ứng mạnh, ghi ngắn bên lề lý do của phản ứng đó, và dừng lại sau mỗi phần để tự hỏi cuốn sách đang làm gì. Đọc xong, hãy quay lại đọc những đoạn đã đánh dấu trước khi viết, vì đó là nơi chứa sẵn luận điểm và bằng chứng của bạn.
Chào bạn, đây là Nhà Phê Bình. Ai cũng biết đọc, nhưng đọc để viết là một kỹ năng khác. Nó không làm mất niềm vui đọc nếu làm đúng cách, mà ngược lại còn khiến bạn nhớ sách lâu hơn rất nhiều.
Trước khi mở trang đầu tiên
Trước khi đọc, hãy dành vài phút ghi lại mình đang chờ đợi gì ở cuốn sách. Vì sao chọn nó, đã nghe gì về nó, mình hy vọng nó sẽ cho mình điều gì. Những kỳ vọng này ảnh hưởng tới cách bạn đọc, và nhận ra chúng giúp bạn công bằng hơn.
Xem qua cấu trúc: mục lục, số chương, có lời tựa hay lời bạt không, có chú thích không. Với sách phi hư cấu, mục lục là bản đồ lập luận. Với tiểu thuyết, cách chia phần đôi khi đã nói lên ý đồ.
Chuẩn bị dụng cụ. Nếu sách của bạn, bút chì và giấy dán nhỏ là đủ. Nếu sách mượn, dùng giấy dán và một cuốn sổ riêng. Đừng viết lên sách thư viện.
Cuối cùng, chọn thời điểm đọc. Sách cần tập trung thì đừng đọc trong những khoảng thời gian vụn vặt, vì bạn sẽ đánh giá nó khó theo dõi trong khi lỗi nằm ở hoàn cảnh đọc.
Đánh dấu cái gì khi đọc?
Không đánh dấu những câu hay theo kiểu chép danh ngôn. Hãy đánh dấu chỗ khiến bạn phản ứng: thích thú, khó chịu, bối rối, bất ngờ, buồn ngủ. Phản ứng là manh mối, vì nó cho thấy cuốn sách đã tác động lên bạn.
Bên cạnh mỗi dấu, ghi vài chữ về lý do. Ví dụ, câu này hay vì dùng hình ảnh lạ, đoạn này dài vì lặp lại chương trước, chỗ này khó tin vì nhân vật chưa có lý do. Lý do viết lúc đang đọc chính xác hơn lý do nghĩ ra sau.
Có thể dùng vài ký hiệu riêng cho nhanh: một kiểu cho câu đáng trích, một kiểu cho chỗ nghi ngờ, một kiểu cho chỗ nối với phần khác của sách. Miễn bạn nhớ ký hiệu nào nghĩa là gì.
Đừng đánh dấu quá dày. Nếu trang nào cũng kín dấu, khi đọc lại bạn sẽ không phân biệt được đâu là chỗ quan trọng. Nhiều người giới hạn mình chỉ vài dấu mỗi chương.
Dừng lại sau mỗi phần và hỏi
Sau mỗi chương hay mỗi phần lớn, dừng lại một phút. Hỏi: phần này làm gì cho cả cuốn sách. Nó giới thiệu nhân vật, đẩy câu chuyện, đưa ra một lập luận, hay chỉ để tạo không khí.
Hỏi tiếp: mình đang cảm thấy gì về cuốn sách lúc này. Ghi một câu. Đến cuối sách, bạn sẽ có một chuỗi câu như vậy, và nhìn vào đó bạn thấy được hành trình cảm xúc của mình qua từng phần.
Chuỗi đó rất quý khi viết. Bạn có thể thấy, ví dụ, mình hào hứng suốt nửa đầu rồi chán dần từ chương bảy. Câu hỏi tiếp theo sẽ là: chuyện gì xảy ra ở chương bảy.
Với sách phi hư cấu, thêm một câu hỏi: lập luận của chương này dựa trên bằng chứng gì, và có thuyết phục không. Ghi lại cả những chỗ tác giả khẳng định mà không dẫn nguồn.
Đọc xong rồi: đọc lại những gì đã đánh dấu
Khi gấp sách lại, đừng viết ngay. Hãy để một hai ngày, rồi quay lại lật những trang có đánh dấu. Bạn sẽ ngạc nhiên vì có những chỗ lúc đọc thấy rất hay giờ không còn đọng lại gì, và có những chỗ mờ nhạt lại nối với nhau thành một ý lớn.
Trong lúc đọc lại, gom các dấu vào vài nhóm. Thường sẽ có một nhóm về giọng văn, một nhóm về nhân vật hay lập luận, một nhóm về chỗ hụt. Mỗi nhóm có thể thành một đoạn trong bài.
Chọn ra vài trích dẫn tốt nhất cho mỗi nhóm. Trích dẫn tốt là trích dẫn ngắn mà người đọc chưa đọc sách vẫn cảm được điều bạn muốn nói.
Cuối cùng, viết câu nhận định chính. Nếu các nhóm ghi chép của bạn kéo về nhiều hướng, câu nhận định có thể chính là sự giằng co đó: một cuốn sách có giọng văn đẹp nhưng cấu trúc rời rạc.
Giữ niềm vui đọc khi đọc để viết
Có người lo rằng đọc kiểu này sẽ giết chết niềm vui. Thực tế nhiều người thấy ngược lại: họ nhớ sách lâu hơn, thấy nhiều tầng hơn, và có những cuộc trò chuyện về sách thú vị hơn.
Mẹo để giữ niềm vui là đừng đánh dấu ở lần đầu nếu cuốn sách cuốn hút quá. Cứ để mình trôi theo, chỉ gập góc trang ở chỗ thật đặc biệt. Đọc xong lần một, bạn đọc nhanh lần hai để ghi chép kỹ.
Với sách dày, chia nhỏ và cho phép mình nghỉ. Một bài điểm sách tốt không cần viết ngay trong tuần sách ra; viết muộn mà kỹ vẫn có giá trị lâu hơn.
Lần tới mở một cuốn sách, bạn thử ghi ra trước một câu mình kỳ vọng gì, rồi lúc gấp sách lại so xem mình đã đổi ý ra sao nhé.
Câu hỏi thường gặp
Đọc sách điện tử thì ghi chú thế nào?
Hầu hết thiết bị đọc sách cho phép đánh dấu và ghi chú, sau đó xuất ra danh sách. Cách làm giống sách giấy: đánh dấu chỗ phản ứng và ghi ngắn lý do, rồi đọc lại danh sách trước khi viết.
Có nên đọc các bài điểm sách khác trước khi viết không?
Tốt nhất là sau khi đã ghi xong nhận định của mình. Đọc trước dễ bị lây ý kiến. Đọc sau giúp bạn đối chiếu và tránh lặp lại điều người khác đã nói.
Đọc một cuốn sách hai lần có cần thiết không?
Không bắt buộc, nhưng với sách quan trọng hoặc phức tạp thì đọc lại những phần then chốt giúp nhận xét vững hơn. Nhiều người đọc trọn một lần và đọc lại chọn lọc.
Ghi chú bên lề nên viết dài hay ngắn?
Ngắn, chỉ vài chữ đủ để nhớ lại lý do. Ghi dài làm chậm việc đọc và dễ khiến bạn viết bài ngay trong lúc đọc, trước khi có cái nhìn tổng thể.
Nếu đọc giữa chừng thấy chán thì có nên đọc tiếp để viết không?
Nếu bạn đã nhận viết, nên đọc tiếp và ghi lại cảm giác chán ở đâu, vì sao, vì có thể phần sau thay đổi. Nếu cuối cùng vẫn chán, đó là một nhận xét trung thực có giá trị.
