Phê bình khác chê bai ở chỗ phê bình luôn kèm theo lý do, một cái chuẩn để so và đủ chi tiết để người khác tự kiểm lại, còn chê bai chỉ báo cho người ta biết mình không vui. Phê bình cũng không có nghĩa là chê: một bài phê bình tốt có thể khen hết lời, miễn là lời khen cũng có căn cứ như lời chê.
Chào bạn, đây là Nhà Phê Bình, podcast nói về nghề và cách phê bình cho người thường. Tập mở màn này, mình muốn gỡ một hiểu lầm rất phổ biến: cứ nghe hai chữ phê bình là người ta nghĩ tới chuyện bới lông tìm vết. Thật ra đó là thứ ngược hẳn với phê bình.
Vì sao người ta hay nhầm phê bình với chê bai?
Trong tiếng Việt hằng ngày, phê bình thường gắn với cảnh họp lớp, họp cơ quan, khi ai đó bị nêu tên vì làm sai. Nên từ nhỏ, chữ này đã mang sẵn mùi bị la. Lớn lên đọc một bài phê bình phim, mình vô thức chờ xem người viết chê cái gì.
Thêm một lý do nữa: lời chê dễ lan hơn lời khen. Một câu chê sắc gọn được chia sẻ nhiều, được bình luận nhiều, nên người viết review mới vào nghề dễ tưởng rằng chê càng gắt càng chuyên nghiệp. Đó là một con đường tắt rất hấp dẫn và cũng rất ngắn.
Trong truyền thống phê bình, chữ này gốc gác lại gần với việc phân định, cân nhắc, xem xét. Người phê bình là người xem kỹ một tác phẩm rồi nói cho người khác biết nó đang làm gì, làm được tới đâu. Khen hay chê chỉ là kết quả của việc xem kỹ đó.
Hiểu như vậy rồi thì câu hỏi đổi hẳn. Không còn là mình nên chê chỗ nào, mà là mình đã thật sự hiểu tác phẩm này chưa, và mình có nói được vì sao mình nghĩ thế không.
Dấu hiệu thứ nhất: lời nhận xét có lý do đi kèm
Thử so hai câu về cùng một quán ăn tưởng tượng. Câu thứ nhất: phở quán này dở. Câu thứ hai: nước dùng ngọt gắt ngay ngụm đầu nhưng không có vị xương, nên ăn tới nửa tô thì thấy ngấy. Câu thứ hai có thể sai, nhưng ít nhất người đọc biết người viết đang nói về cái gì.
Lý do giúp người đọc làm một việc rất quan trọng: tự quyết định. Có người thích nước dùng ngọt đậm, đọc câu thứ hai xong họ lại muốn đi ăn thử. Lời chê có lý do vẫn có ích cho cả người không cùng gu với người viết.
Một mẹo nhỏ để tự kiểm: mỗi khi viết ra chữ hay, dở, chán, tuyệt, hãy hỏi mình chữ vì ở phía sau. Nếu sau chữ vì chỉ còn là mình thấy vậy, thì câu đó vẫn đang là cảm nhận, chưa thành nhận xét.
Cảm nhận không có lỗi gì cả. Nó là điểm xuất phát của mọi bài phê bình. Chỉ là người phê bình không dừng ở đó, mà đào xuống tìm xem cái cảm giác ấy đến từ chi tiết nào trong tác phẩm.
Dấu hiệu thứ hai: có một chuẩn để so
Nói một bộ phim chậm thì chậm so với cái gì. So với phim hành động thì phim tâm lý nào cũng chậm. Nhưng nếu so với chính nhịp mà bộ phim tự đặt ra ở nửa đầu, rồi nửa sau tự nhiên lê thê, thì đó là một nhận xét có giá trị.
Chuẩn so sánh có nhiều loại. Có thể là mục tiêu của chính tác phẩm, là những tác phẩm cùng thể loại, là tay nghề trước đó của cùng người làm, hay là kỳ vọng hợp lý của người bỏ tiền ra. Người phê bình giỏi thường nói rõ mình đang dùng chuẩn nào.
Chê bai thì hay đổi chuẩn giữa chừng. Đoạn đầu chê phim không đủ nghệ thuật, đoạn sau lại chê phim khó hiểu không hợp khán giả đại chúng. Đọc kỹ sẽ thấy hai lời chê đó đá nhau, nghĩa là người viết đang tìm lý do để chê chứ không phải đang đánh giá.
Khi bạn đọc một bài review, hãy thử tìm câu nói ra cái chuẩn ấy. Nếu không thấy, bài viết đó có thể vẫn vui, nhưng bạn nên cầm nó nhẹ tay hơn.
Dấu hiệu thứ ba: thái độ với người làm và người đọc
Phê bình nhắm vào tác phẩm, chê bai hay trượt sang con người. Câu nói diễn viên này diễn đơ là đang nói về một buổi diễn. Câu nói diễn viên này vô dụng, đáng lẽ đi làm nghề khác là đang nói về một con người. Câu thứ hai không thêm thông tin gì về bộ phim.
Người phê bình tử tế nhớ rằng phía sau mỗi tác phẩm là nhiều tháng, có khi nhiều năm công sức. Nhớ điều đó không có nghĩa là nương tay, mà là cân chữ. Có thể nói rất thẳng rằng kịch bản lủng củng mà không cần mỉa mai người viết kịch bản.
Với người đọc, phê bình tôn trọng họ bằng cách đưa đủ dữ kiện để họ không đồng ý. Chê bai thì thường muốn kéo người đọc về phe mình, dùng giọng chắc nịch và chế giễu để ai khác ý thì thấy mình kém.
Có một phép thử khá hay: nếu người làm ra tác phẩm đọc bài của bạn, họ có học được điều gì cụ thể để làm tốt hơn không. Nếu họ chỉ thấy bị tổn thương mà không biết sửa chỗ nào, bài viết đó nghiêng về chê bai.
Biến một cảm nhận thành một nhận xét như thế nào?
Giờ mình nói sang chuyện làm. Lần tới xem xong một bộ phim hay ăn xong một bữa, bạn thử viết ra đúng một câu cảm nhận thật thà nhất, kiểu ra khỏi rạp mình thấy mệt. Đừng sửa cho hay, cứ để nguyên.
Sau đó hỏi ba câu. Mệt ở đoạn nào. Trong đoạn đó có chi tiết gì gây ra cảm giác mệt, như một cảnh lặp lại, một bản nhạc quá to, hay một nhân vật nói mãi một ý. Và bộ phim có vẻ muốn mình cảm thấy gì ở đoạn đó.
Trả lời xong ba câu, bạn sẽ có một nhận xét kiểu: đoạn giữa phim lặp lại cùng một kiểu cãi vã ba lần, nên cảm giác căng thẳng mà phim muốn tạo biến thành mệt mỏi. Câu này vẫn là cảm nhận của bạn, nhưng giờ nó đã có địa chỉ.
Tập luyện vài tuần như vậy, bạn sẽ thấy mình nói chuyện về phim, sách, đồ ăn khác hẳn. Bạn bè có thể vẫn không đồng ý, nhưng họ sẽ muốn nghe bạn nói tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Phê bình có bắt buộc phải có phần chê không?
Không. Một bài phê bình có thể khen trọn vẹn nếu tác phẩm xứng đáng, miễn là lời khen chỉ ra được chi tiết cụ thể. Cố tìm một chỗ để chê cho có vẻ khách quan cũng là một kiểu thiếu công tâm.
Góp ý và phê bình có giống nhau không?
Gần nhau nhưng khác người nghe. Góp ý thường nói riêng với người làm ra tác phẩm để họ sửa, còn phê bình viết cho công chúng để họ hiểu và lựa chọn. Cùng một nhận xét, khi góp ý thì nên nói kèm gợi ý sửa, khi phê bình thì nên nói kèm lý do cho người đọc.
Người không học chuyên ngành có được phê bình không?
Được. Điều cần là xem kỹ, nói có lý do và trung thực về giới hạn hiểu biết của mình. Bằng cấp giúp có thêm công cụ, nhưng một khán giả tinh ý vẫn có thể viết nhận xét rất đáng đọc.
Làm sao biết mình đang chê vì ghét người làm chứ không phải vì tác phẩm?
Thử tưởng tượng tác phẩm y hệt đó nhưng đứng tên một người bạn quý. Nếu lời nhận xét của bạn đổi đi, thì phần lệch đó là cảm xúc với con người, nên bỏ ra khỏi bài.
Phê bình gay gắt có phải lúc nào cũng xấu?
Không hẳn. Có những tác phẩm lừa dối người đọc hoặc làm ẩu thật, và người phê bình cần nói rõ điều đó. Gay gắt chỉ thành vấn đề khi nó thay cho lý do, hoặc khi nó nhắm vào con người thay vì tác phẩm.
