Phê bình phim khác tóm tắt phim ở chỗ tóm tắt trả lời câu chuyện gì đã xảy ra, còn phê bình trả lời bộ phim kể câu chuyện đó tốt tới đâu, bằng cách nào, và đáng nghĩ gì. Bài phê bình chỉ kể nội dung vừa đủ để người đọc theo kịp nhận xét, thường chỉ vài câu, còn lại là phần đánh giá.
Chào bạn, đây là Nhà Phê Bình. Nếu bạn từng đọc một bài gọi là review phim mà đọc xong biết hết cốt truyện nhưng vẫn không biết người viết nghĩ gì, thì tập này dành cho bạn. Mình sẽ nói vì sao cái bẫy tóm tắt lại hấp dẫn đến thế, và cách bước ra khỏi nó.
Vì sao bài review phim hay biến thành tóm tắt?
Lý do đầu tiên là tóm tắt dễ. Bạn vừa xem xong, câu chuyện còn nguyên trong đầu, kể lại thì trôi tuột. Còn nhận xét thì phải dừng lại suy nghĩ, phải tìm lý do, phải liều có thể sai.
Lý do thứ hai là cảm giác an toàn. Kể nội dung không ai cãi được. Khi đưa ra nhận xét, bạn mở cửa cho người khác phản bác. Người mới viết vì thế hay kéo dài phần kể như một cách trì hoãn.
Lý do thứ ba là hiểu lầm về người đọc. Nhiều người nghĩ người đọc cần biết chuyện phim để quyết định có đi xem không. Thật ra họ cần biết phim có hợp với mình không, và điều đó đến từ nhận xét chứ không đến từ cốt truyện.
Nhận ra ba lý do này rồi, bạn sẽ thấy đoạn tóm tắt dài trong bài của mình thường là chỗ mình đang né việc khó.
Kể bao nhiêu nội dung là vừa đủ?
Một quy tắc dễ dùng: chỉ kể những gì người đọc cần để hiểu nhận xét của bạn. Nếu bạn định nói về diễn xuất của vai người mẹ, người đọc cần biết có một người mẹ và tình huống của bà, không cần biết diễn biến của mọi nhân vật khác.
Phần lớn bài phê bình chỉ cần một đoạn ngắn đặt bối cảnh: phim kể về ai, ở đâu, muốn gì, gặp trở ngại gì. Gói trong ba bốn câu là đủ. Những gì xảy ra sau nửa đầu phim thì thường nên giữ lại.
Khi cần nhắc một cảnh cụ thể để làm dẫn chứng, hãy tả cảnh đó đủ để người đọc hình dung, rồi đi thẳng vào điều bạn muốn nói về nó. Đừng kể cả chuỗi cảnh trước sau.
Một mẹo kiểm tra: đếm xem phần kể chiếm bao nhiêu trong bài. Nếu nó dài hơn một phần tư, có lẽ bạn đang tóm tắt nhiều hơn phê bình.
Từ kể chuyện sang nhận xét: ba câu hỏi chuyển hướng
Câu hỏi thứ nhất: bộ phim muốn mình cảm thấy gì ở chỗ này. Đây là câu hỏi về ý đồ. Một cảnh rượt đuổi muốn mình hồi hộp, một cảnh im lặng dài muốn mình thấm nỗi cô đơn.
Câu hỏi thứ hai: nó có làm được không, và bằng gì. Cảnh rượt đuổi có làm bạn hồi hộp thật không, nhờ cách cắt cảnh nhanh hay nhờ nhạc. Nếu không, chỗ hụt nằm ở đâu.
Câu hỏi thứ ba: điều đó có đáng không. Một bộ phim có thể đạt đúng ý đồ, nhưng ý đồ đó cũ kỹ hoặc dễ dãi. Ngược lại, một bộ phim tham vọng có thể vấp nhưng vẫn đáng xem vì nó thử điều mới.
Áp ba câu hỏi này vào vài cảnh then chốt, bạn sẽ có ngay khung xương của một bài phê bình. Câu chuyện chỉ còn là nền để bạn đứng nói.
Phân tích không có nghĩa là khô khan
Có người sợ bỏ tóm tắt đi thì bài sẽ khô như bài giảng. Thật ra bài phê bình hay vẫn kể chuyện, chỉ là kể câu chuyện của trải nghiệm xem phim chứ không phải câu chuyện trong phim.
Bạn có thể kể lúc cả rạp im phăng phắc ở một cảnh, lúc mình bất giác nhìn đồng hồ, lúc người ngồi cạnh khóc. Những chi tiết đó làm bài sống động và đồng thời là bằng chứng cho nhận xét.
Bạn cũng có thể dùng so sánh hình ảnh. Nói nhịp nửa sau của phim giống một chiếc xe đạp lên dốc mà quên sang số thì người đọc hiểu ngay, mà vẫn không cần kể cảnh nào.
Mục tiêu là người đọc gấp bài lại với cảm giác vừa nói chuyện với một người bạn xem phim tinh ý, chứ không phải vừa đọc phần giới thiệu ở mặt sau hộp đĩa.
Một bài tập để bỏ thói quen tóm tắt
Lần tới xem xong một bộ phim, thử viết một bài ba trăm chữ mà không được kể quá ba câu nội dung. Bạn sẽ thấy khó chịu ngay câu thứ tư, vì tay cứ muốn kể tiếp. Hãy dừng lại, và hỏi mình điều gì đáng nói thay vào đó.
Bài tập thứ hai: đọc một bài phê bình bạn thích, lấy bút gạch hết những câu thuần kể nội dung. Phần còn lại là thứ làm bài đó hay. Thường bạn sẽ ngạc nhiên vì phần bị gạch ít tới mức nào.
Bài tập thứ ba: viết câu cuối của bài trước. Câu cuối thường là điều bạn thật sự muốn người đọc mang về. Khi đã có nó, việc viết phần thân chỉ còn là đi tới đó.
Sau vài lần, bạn sẽ không còn thấy thiếu phần tóm tắt nữa. Bạn nghĩ bộ phim gần nhất mình xem có thể gói trong ba câu nội dung không?
Câu hỏi thường gặp
Có nên đặt phần tóm tắt ở đầu bài phê bình phim không?
Có thể đặt một đoạn ngắn ở đầu để người đọc biết phim nói về gì, nhưng nên mở bằng một câu nhận xét trước. Người đọc giữ lại bài của bạn vì ý kiến, không vì cốt truyện.
Tóm tắt phim có giá trị gì không?
Có, ví dụ cho người cần nhớ lại phim đã xem hoặc người nghiên cứu. Chỉ là đó là một thể loại khác, không nên gọi là phê bình.
Phê bình phim có cần nhắc tên đạo diễn, diễn viên không?
Nên nhắc khi nhận xét liên quan tới công việc của họ, vì người đọc cần biết ai làm gì. Nhưng nhắc tên không thay được nhận xét cụ thể về cách họ làm.
Nếu phim có cốt truyện quá phức tạp thì sao?
Hãy chọn đúng mạch chính mà nhận xét của bạn cần, và nói thẳng rằng phim còn nhiều tuyến phụ. Cố gói hết sẽ làm bài rối mà người đọc vẫn không hiểu thêm.
Một bài phê bình phim nên dài bao nhiêu?
Tuỳ nơi đăng và độ sâu, từ vài trăm chữ tới vài nghìn chữ. Quan trọng là mỗi đoạn đều phục vụ một nhận xét, không có đoạn nào chỉ để lấp chỗ.
