Một bài phê bình phim nên nhìn thêm ba tầng mà người xem thường bỏ qua: quay phim quyết định ta nhìn câu chuyện từ đâu, dựng phim quyết định nhịp, và âm thanh quyết định ta cảm thấy gì trước cả khi kịp nghĩ. Bạn không cần thuật ngữ khó; chỉ cần mô tả được mỗi tầng đã tác động lên mình ra sao, và vì sao.
Chào bạn, đây là Nhà Phê Bình. Nhiều bài review phim chỉ nói về chuyện và người diễn, như thể phim là một vở kịch được ghi hình. Tập này mình sẽ mở ra những tầng còn lại, những tầng làm nên khác biệt giữa điện ảnh và mọi loại hình kể chuyện khác.
Quay phim: câu chuyện được nhìn từ đâu?
Mỗi khung hình là một quyết định: đặt máy ở đâu, gần hay xa, cao hay thấp. Máy quay thấp nhìn lên làm nhân vật có vẻ lớn, quyền lực. Máy cao nhìn xuống làm họ nhỏ bé, dễ tổn thương. Bạn không cần nhớ tên các góc máy, chỉ cần để ý cảm giác.
Ánh sáng và màu sắc cũng thuộc tầng này. Một bộ phim có thể giữ tông màu lạnh suốt nửa đầu rồi ấm dần khi nhân vật tìm được nơi thuộc về. Nếu bạn nhận ra sự thay đổi đó, hãy nói nó phục vụ câu chuyện như thế nào.
Chuyển động của máy quay cũng mang nghĩa. Máy rung, bám sát nhân vật cho cảm giác hỗn loạn, gấp gáp. Máy đứng yên trong khung rộng cho cảm giác quan sát, xa cách.
Câu hỏi then chốt khi phê bình là: cách nhìn này có hợp với điều phim muốn nói không. Một bộ phim về sự cô đơn quay toàn cận cảnh ồn ào có thể đang tự mâu thuẫn.
Dựng phim: nhịp đến từ đâu?
Dựng phim là chọn giữ cảnh nào, bỏ cảnh nào, cắt ở giây thứ mấy. Phần lớn khán giả không để ý dựng phim, và đó thường là dấu hiệu dựng tốt. Nhưng khi nhịp sai, ai cũng cảm thấy, chỉ là không gọi được tên.
Phim bị khen là cuốn thường có nhịp dựng hợp lý: cảnh dài khi cần thấm, cảnh ngắn khi cần dồn. Phim bị chê lê thê thường giữ quá lâu những cảnh không thêm thông tin, hoặc lặp lại một ý nhiều lần.
Một chỗ đáng để ý là chuyển cảnh. Phim chuyển từ cảnh này sang cảnh khác bằng cách nào: cắt thẳng, mờ dần, hay nối bằng một âm thanh. Cách nối có thể tạo ra những liên tưởng rất đẹp, ví dụ tiếng dao chặt trong bếp nối sang tiếng búa ở công trường.
Khi viết, hãy dùng thời gian làm thước. Thay vì nói phim dài dòng, bạn nên viết rằng nửa giờ giữa phim gồm nhiều cảnh nhân vật đi lại, không có thay đổi gì về quan hệ giữa họ.
Âm thanh: phần tác động mà ta ít nhận ra
Âm thanh gồm ba thứ: lời thoại, tiếng động và nhạc. Chúng đi vào cảm xúc trực tiếp hơn hình ảnh, nên người xem thường bị tác động mà không biết. Một thí nghiệm nhỏ: xem lại một cảnh căng thẳng mà tắt tiếng, bạn sẽ thấy nó mất phân nửa sức nặng.
Nhạc phim là chỗ dễ nhận xét nhất. Câu hỏi hay dùng là nhạc đang dẫn dắt hay đang ép cảm xúc. Nhạc ép là khi phim bật nhạc buồn ầm ĩ ở mọi cảnh buồn, như thể sợ khán giả không biết mà khóc.
Tiếng động và khoảng im lặng là chỗ người tinh ý mới nhận ra. Một bộ phim có thể dựng không khí căn nhà cũ bằng tiếng quạt trần kêu đều, tiếng xe ngoài hẻm. Một khoảng im lặng đột ngột có thể đáng sợ hơn mọi tiếng hét.
Lời thoại thì cần nghe rõ. Nếu bạn phải căng tai mới hiểu nhân vật nói gì, đó là lỗi kỹ thuật đáng nêu, vì nó làm người xem mệt và lỡ thông tin.
Viết về kỹ thuật mà không biến bài thành giáo trình
Cái bẫy khi viết về các tầng này là liệt kê kỹ thuật. Người đọc không cần biết phim dùng ống kính gì. Họ cần biết lựa chọn đó làm họ cảm thấy gì và có phục vụ câu chuyện không.
Hãy luôn nối kỹ thuật với ý nghĩa. Không viết phim dùng nhiều cảnh quay dài không cắt, mà viết những cảnh quay dài không cắt trong bữa tiệc khiến mình cảm thấy như đang đứng giữa đám đông, ngột ngạt cùng nhân vật.
Chọn một hai điểm nổi bật nhất. Một bài phê bình không cần nhận xét mọi tầng; nếu âm thanh là thứ đặc biệt nhất của bộ phim, hãy dành cho nó cả một đoạn và bỏ qua những thứ chỉ ở mức bình thường.
Nếu dùng thuật ngữ, giải thích bằng lời thường ngay lần đầu. Người đọc phổ thông sẽ biết ơn, còn người đọc sành cũng không thấy phiền.
Lỗi kỹ thuật hay lựa chọn có chủ ý?
Có những thứ trông như lỗi nhưng thật ra là lựa chọn. Hình ảnh nhiễu, rung tay, màu bạc có thể là ý đồ để tạo cảm giác hồi ức hay phim tài liệu. Trước khi chê, hãy hỏi lựa chọn này có nhất quán trong cả phim không.
Ngược lại, có những lỗi thật: âm thanh không khớp hình, ánh sáng nhảy giữa hai cảnh liên tiếp trong cùng một buổi, chi tiết đạo cụ thay đổi giữa hai lần cắt. Lỗi kiểu này đáng nêu khi nó kéo người xem ra khỏi câu chuyện.
Phân biệt hai loại này đòi hỏi bạn xem nhiều phim và để ý nhiều. Khi không chắc, hãy mô tả hiệu ứng và đặt câu hỏi thay vì kết luận.
Lần tới xem phim, bạn thử nhắm mắt nghe một cảnh xem âm thanh kể cho bạn điều gì mà hình ảnh không kể nhé.
Câu hỏi thường gặp
Không biết thuật ngữ điện ảnh có viết về quay phim được không?
Được. Mô tả bằng lời thường những gì bạn thấy và cảm giác nó tạo ra đã là nhận xét tốt. Thuật ngữ chỉ giúp nói ngắn hơn, không thay được sự quan sát.
Nhạc phim hay có làm phim hay hơn không?
Nhạc hay có thể nâng một cảnh, nhưng nếu nhạc lấn át hình ảnh hoặc ép cảm xúc thì có thể phản tác dụng. Điều quan trọng là nhạc phục vụ câu chuyện hay chỉ đứng riêng.
Làm sao nhận ra một bộ phim được dựng tốt?
Thường là khi bạn không để ý tới dựng phim, nhịp trôi tự nhiên, cảnh dài khi cần và ngắn khi cần. Xem lại và đếm số lần cắt ở những cảnh then chốt sẽ giúp bạn thấy rõ hơn.
Có nên nhận xét kỹ xảo trong phim không?
Nên, nếu kỹ xảo ảnh hưởng tới trải nghiệm, tốt hay xấu. Hãy hỏi kỹ xảo có làm bạn tin vào thế giới phim không, hay làm bạn nhận ra mình đang xem đồ giả.
Xem phim trên điện thoại có đánh giá được âm thanh và hình ảnh không?
Rất khó đánh giá công bằng, vì màn hình nhỏ và loa yếu làm mất nhiều chi tiết. Nếu chỉ xem được như vậy, nên nói rõ trong bài và hạn chế nhận xét về các tầng kỹ thuật.
