Viết về phim mà không tiết lộ nội dung bằng cách chỉ kể phần thiết lập ở đầu phim, nói về cảm giác và cách phim được làm thay vì kể sự kiện, và nhắc tới các cảnh qua hiệu quả của chúng chứ không qua diễn biến. Khi thật sự cần bàn tới cái kết, hãy cảnh báo rõ ràng và tách hẳn thành một phần riêng ở cuối bài.
Chào bạn, đây là Nhà Phê Bình. Ai từng bị lộ cái kết của một bộ phim mình chờ lâu đều biết cảm giác đó khó chịu thế nào. Người phê bình có trách nhiệm đặc biệt ở đây, vì bài viết của họ thường được đọc trước khi người ta đi xem.
Vì sao tiết lộ nội dung lại làm hỏng trải nghiệm?
Nhiều bộ phim được xây quanh sự bất ngờ: một bí mật được hé dần, một cú đảo chiều ở cuối. Biết trước những điều đó giống như được kể đáp án trước khi đọc câu đố. Bạn vẫn xem được, nhưng niềm vui khám phá mất đi.
Ngay cả với phim không có cú đảo chiều nào, việc biết trước diễn biến cũng thay đổi cách xem. Bạn ngồi chờ những cảnh đã được kể, thay vì để mình bất ngờ với từng khoảnh khắc.
Có người bảo phim hay thì biết trước vẫn hay. Điều đó đúng một phần, nhiều phim xem lại vẫn hay. Nhưng lần xem đầu là một trải nghiệm không lặp lại được, và người viết không có quyền lấy nó của người đọc.
Vì thế, nguyên tắc mặc định là: mọi bài phê bình viết cho người chưa xem đều nên giữ kín những gì xảy ra sau phần thiết lập của phim.
Kể tới đâu thì vẫn an toàn?
Phần thiết lập thường là khoảng thời gian đầu phim, nơi giới thiệu nhân vật, bối cảnh và vấn đề chính. Những gì đã có trong đoạn giới thiệu chính thức của phim cũng thường được coi là an toàn để nhắc.
Một bài viết hoàn toàn viết được thế này: phim kể về một người cha đưa con gái về quê ăn Tết sau nhiều năm xa nhà, và chuyến đi làm lộ ra những điều cả hai chưa từng nói. Câu đó cho người đọc biết thể loại, không khí và mối quan hệ, mà không nói điều gì được lộ ra.
Hãy dè chừng với những câu tưởng vô hại nhưng gợi quá nhiều, như nhân vật này hoá ra không như vẻ ngoài. Câu đó không kể gì cụ thể nhưng khiến người xem dồn hết sự chú ý để đoán, và bất ngờ coi như hỏng.
Khi không chắc một chi tiết có phải là tiết lộ không, hãy tự hỏi: nếu mình biết điều này trước khi xem, mình có thấy tiếc không. Nếu có, bỏ nó ra.
Những kiểu tiết lộ ngầm người viết hay mắc
Kiểu thứ nhất là nói về cái kết mà không kể nó: cái kết khiến mình bất ngờ, hay cái kết có hậu. Chỉ cần nói phim có cú đảo chiều là người xem đã bắt đầu dè chừng. Tốt hơn là nói về cả phim mà không đặt trọng tâm vào phần cuối.
Kiểu thứ hai là so sánh với một phim khác nổi tiếng vì cú đảo chiều. Câu như phim làm mình nhớ tới một bộ phim nổi tiếng nọ có thể tiết lộ toàn bộ cấu trúc cho người đã xem phim kia.
Kiểu thứ ba là khen một diễn viên vì một cảnh quá cụ thể, như cảnh cuối cùng của nhân vật đó thật xúc động. Người đọc sẽ hiểu ngay nhân vật đó có một cảnh cuối, tức có thể sẽ ra đi.
Kiểu thứ tư nằm ở tiêu đề, ảnh minh hoạ và phần chú thích. Nhiều bài viết cẩn thận trong thân bài nhưng lại để lộ ở tiêu đề hoặc chọn một hình ảnh từ cảnh cuối.
Nói về cảm giác và cách làm thay vì sự kiện
Bí quyết là dời trọng tâm từ chuyện gì xảy ra sang phim làm mình cảm thấy gì và bằng cách nào. Bạn vẫn viết được rằng nửa sau của phim căng tới mức cả rạp không ai đụng tới bỏng ngô, mà không nói điều gì gây căng.
Bạn thoải mái bàn về cách phim xây dựng nhân vật, cách dùng âm thanh, cách quay, cách diễn. Những thứ đó là phần lớn của phê bình và hầu như không bao giờ tiết lộ nội dung.
Khi cần dẫn chứng, chọn cảnh ở phần thiết lập hoặc mô tả cảnh theo hiệu quả. Không viết cảnh nhân vật biết sự thật trong bệnh viện, mà viết có một cảnh trong bệnh viện mà diễn viên chỉ dùng ánh mắt để cho mình thấy mọi thứ đã đổi.
Cách viết này thoạt nghe mơ hồ, nhưng người đã xem sẽ nhận ra ngay, còn người chưa xem thì được gợi tò mò mà không mất gì.
Khi muốn bàn sâu về cái kết
Có những bộ phim mà cái kết chính là điều đáng bàn nhất. Viết về chúng mà né cái kết thì bài phê bình bị cụt. Giải pháp là viết hai phần: phần đầu cho người chưa xem, phần sau cho người đã xem.
Giữa hai phần, đặt một lời cảnh báo rõ ràng, đứng riêng một đoạn, kiểu từ đây trở đi bài viết bàn tới cái kết, nếu bạn chưa xem phim thì nên dừng ở đây. Đừng giấu lời cảnh báo trong một câu dài.
Thời điểm cũng quan trọng. Ngay tuần phim ra rạp, hầu hết người đọc chưa xem. Vài tháng sau, khi phim đã phổ biến, bài phân tích sâu được phép nói thẳng hơn, miễn vẫn báo trước ở đầu bài.
Với người đọc, hãy tập thói quen tôn trọng lời cảnh báo. Còn với người viết, câu hỏi cuối cùng là: bạn có thể khiến ai đó muốn xem phim mà không cần kể cho họ nghe gì không?
Câu hỏi thường gặp
Đoạn giới thiệu chính thức của phim có được coi là an toàn để nhắc không?
Thường là có, vì nhà làm phim đã chủ động công bố. Tuy vậy, một số đoạn giới thiệu tiết lộ khá nhiều; người viết cẩn thận vẫn chỉ nhắc phần thiết lập.
Phim chuyển thể từ sách nổi tiếng thì có cần giữ kín nội dung không?
Vẫn nên, vì không phải ai cũng đã đọc sách, và phim có thể đổi diễn biến. Bạn nên nói phim trung thành hay thay đổi so với sách ở mức chung, không kể chi tiết.
Phim tài liệu hay phim lịch sử có bị coi là tiết lộ không?
Với sự kiện lịch sử ai cũng biết thì nói ra không phải tiết lộ. Nhưng cách phim kể, những chi tiết ít người biết mà phim đào ra, vẫn nên để người xem tự khám phá.
Làm sao cảnh báo tiết lộ nội dung khi nói trên kênh âm thanh?
Nói rõ trước khi vào phần bàn sâu và cho người nghe vài giây để dừng lại. Nhiều người làm kênh âm thanh báo trước cả thời điểm phần đó bắt đầu để người nghe có thể tua qua.
Phim bộ nhiều tập thì giữ kín nội dung thế nào?
Ghi rõ bài viết dựa trên những tập nào, và chỉ bàn chi tiết các tập đó. Tránh nhắc diễn biến những tập sau, kể cả khi bạn đã xem trước nhờ được gửi bản xem trước.
