Được, và những bài phê bình dí dỏm thường là những bài được nhớ lâu nhất. Dí dỏm mà không độc ác là khi tiếng cười nhắm vào điều phi lý trong tác phẩm chứ không nhắm vào con người, khi câu đùa vẫn chứa thông tin đúng, và khi người bị nhắc tới đọc xong có thể bật cười chứ không bị bẽ mặt. Độc ác bắt đầu khi câu chữ chỉ còn để khoe sự sắc sảo của người viết.
Chào bạn, đây là Nhà Phê Bình. Người đọc yêu những bài phê bình làm họ cười. Nhưng ranh giới giữa hài hước và cay nghiệt rất mỏng, và nhiều người viết vượt qua mà không biết. Tập này mình đi dọc ranh giới đó.
Vì sao hài hước có chỗ trong phê bình?
Hài hước làm bài viết dễ đọc. Một bài phân tích nghiêm túc từ đầu tới cuối có thể đúng nhưng mệt. Một câu đùa đúng lúc giúp người đọc thở, và thường giúp họ nhớ điều bạn nói.
Hài hước còn là một cách nhận xét. Khi một bộ phim có quá nhiều cảnh nhân vật đứng nhìn xa xăm, một câu như nếu đếm số lần nhân vật nhìn ra cửa sổ, bạn sẽ thấy phim dài hơn danh sách bài hát karaoke, vừa buồn cười vừa nói đúng một điểm về nhịp phim.
Hài hước tốt là hài hước có thông tin. Câu đùa phải chỉ ra được điều gì đó thật trong tác phẩm. Nếu bỏ câu đùa đi mà nhận xét vẫn y nguyên, câu đùa đã làm đúng việc.
Nhưng hài hước cũng là con dao. Nó cắt sắc hơn lời nói thẳng, nên dễ làm tổn thương hơn. Và vì người đọc thích chia sẻ những câu buồn cười, câu đùa của bạn thường đi xa hơn mọi phần khác của bài, kể cả khi bị tách khỏi phần lý lẽ đi kèm.
Đùa vào tác phẩm, không đùa vào người
Ranh giới quan trọng nhất là đối tượng của câu đùa. Đùa vào một cảnh phim phi lý, một tình tiết khó tin, một món ăn trình bày quá cầu kỳ là đùa vào tác phẩm. Người làm có thể nhăn mặt, nhưng họ hiểu đó là nhận xét về công việc.
Đùa vào ngoại hình diễn viên, giọng nói của ca sĩ, tuổi tác của tác giả, xuất thân của đầu bếp là đùa vào con người. Những câu đó không nói gì về tác phẩm, và chúng làm tổn thương thật.
Một phép thử: thay câu đùa bằng một câu nói thẳng. Nếu câu nói thẳng là một nhận xét về tác phẩm, câu đùa ổn. Nếu câu nói thẳng là một lời xúc phạm con người, câu đùa không ổn.
Cũng tránh đùa dựa trên những đặc điểm như giới tính, vùng miền, khuyết tật, hoàn cảnh kinh tế. Những câu đó có thể làm một nhóm người cười nhưng làm một nhóm khác đau.
Dấu hiệu đã trượt sang độc ác
Dấu hiệu thứ nhất: câu đùa không còn thông tin. Bạn viết nó vì nó vui, không phải vì nó nói lên điều gì. Đó là lúc người viết đang biểu diễn cho chính mình.
Dấu hiệu thứ hai: bạn tìm cách đùa trước khi tìm ra nhận xét. Bạn có sẵn một câu châm biếm hay và đi tìm tác phẩm để gắn nó vào.
Dấu hiệu thứ ba: bài chỉ có đùa mà không có phân tích. Người đọc cười xong không biết thêm gì về tác phẩm, ngoài việc bạn không thích nó.
Dấu hiệu thứ tư: bạn sẽ không dám đọc câu đó trước mặt người làm ra tác phẩm. Không phải vì nó thẳng, mà vì nó tàn nhẫn. Đó là tín hiệu nên dừng lại.
Kỹ thuật cho giọng dí dỏm tử tế
Kỹ thuật thứ nhất là nói giảm có chủ ý. Thay vì gào lên rằng phim quá dài, bạn viết: phim có đủ thời gian để khán giả nghĩ về cuộc đời, và có lẽ cả thực đơn bữa tối. Nói giảm thường duyên hơn nói quá.
Kỹ thuật thứ hai là tự giễu. Đặt mình vào câu đùa làm giảm độ sắc: mình đã cố gắng tìm ra ý nghĩa của cảnh đó, và mình nghĩ cảnh đó cũng đang cố.
Kỹ thuật thứ ba là so sánh đời thường. Một hình ảnh quen thuộc với người đọc làm câu đùa dễ hiểu và ít cay nghiệt hơn những từ ngữ mạnh.
Kỹ thuật thứ tư là liều lượng. Một hai câu đùa trong một bài là gia vị. Đùa ở mọi đoạn là món ăn chỉ toàn ớt.
Giọng văn là của bạn, nhưng người đọc là của mọi người
Mỗi người phê bình có giọng riêng. Có người tự nhiên hài hước, có người nghiêm cẩn. Không có giọng nào đúng hơn. Điều quan trọng là giọng đó phục vụ người đọc chứ không chỉ phục vụ hình ảnh người viết.
Nếu giọng của bạn sắc, hãy tự đặt cho mình những luật rõ: không đùa vào người, câu đùa phải có thông tin, và đọc lại mọi câu đùa như thể mình là người bị nhắc tới.
Và nhớ rằng câu đùa trên mạng sống lâu hơn bạn nghĩ. Một câu châm biếm cay nghiệt có thể đi theo cả người viết lẫn người bị nhắc tới nhiều năm.
Bài phê bình nào từng làm bạn cười mà vẫn thấy người viết tôn trọng tác phẩm, và họ đã làm điều đó bằng cách nào?
Câu hỏi thường gặp
Châm biếm có phải là phê bình không?
Châm biếm có thể là một hình thức phê bình nếu nó chỉ ra điều có thật trong tác phẩm. Nếu chỉ để chế giễu mà không có nhận xét, nó là giải trí chứ không phải phê bình.
Tác phẩm quá tệ thì có được viết gay gắt không?
Được, nếu sự gay gắt đi kèm lý do và nhắm vào tác phẩm. Nhưng ngay cả với tác phẩm tệ, xúc phạm con người vẫn không cần thiết và không giúp người đọc.
Làm sao biết câu đùa của mình có quá đà không?
Đọc nó như thể mình là người làm ra tác phẩm, hoặc nhờ một người khác đọc trước. Nếu câu đùa không thêm thông tin mà chỉ làm đau, hãy bỏ.
Phê bình nghiêm túc có kém hấp dẫn hơn phê bình hài hước không?
Không nhất thiết. Một bài nghiêm túc với ý kiến sắc, dẫn chứng đắt và văn rõ ràng vẫn rất hấp dẫn. Hài hước chỉ là một trong nhiều cách giữ người đọc.
Có nên dùng tiếng lóng mạng trong bài phê bình?
Tuỳ người đọc và nơi đăng. Tiếng lóng làm bài gần gũi với một nhóm nhưng xa lạ với nhóm khác, và nhanh lỗi thời. Dùng vừa phải và đảm bảo ý vẫn rõ với người không quen.
