Góp ý tác phẩm của bạn bè thì trước hết hãy hỏi họ muốn nghe loại góp ý gì, sau đó nói cụ thể những điều mình thấy hiệu quả, chỉ ra hai ba chỗ quan trọng nhất nên xem lại kèm lý do, và để quyền quyết định hoàn toàn cho họ. Thật lòng không có nghĩa là phải nói hết mọi lỗi; tử tế cũng không có nghĩa là chỉ được khen.
Chào bạn, đây là Nhà Phê Bình. Một người bạn đưa cho bạn bản thảo truyện ngắn, bản thu bài hát đầu tay, hay mời bạn ăn thử món định bán, rồi hỏi: thấy sao. Đó là một trong những câu hỏi khó trả lời nhất. Tập này giúp bạn trả lời sao cho có ích mà vẫn giữ được tình bạn.
Hỏi trước: họ cần loại góp ý gì?
Trước khi nói gì, hãy hỏi bạn mình muốn nghe gì. Họ cần động viên vì đang nản. Họ cần góp ý kỹ vì sắp gửi đi. Họ chỉ muốn biết một điều cụ thể, như cái kết có ổn không.
Câu hỏi này quan trọng vì cùng một nhận xét có thể đúng lúc hoặc sai lúc. Một bản nháp đầu tiên viết vội không cần bị soi từng chữ. Một bản thảo sắp nộp cho nhà xuất bản thì cần.
Hỏi cũng là cách tôn trọng. Nó cho bạn mình biết bạn coi trọng tác phẩm và cảm xúc của họ, không chỉ muốn thể hiện con mắt tinh tường của mình.
Nếu bạn mình nói cứ góp ý thẳng, hãy tin họ, nhưng vẫn giữ sự tử tế. Thẳng không có nghĩa là lạnh.
Bắt đầu bằng điều hiệu quả, nói cụ thể
Hãy bắt đầu bằng những gì bạn thấy làm được. Không phải để xoa dịu, mà vì người làm cần biết điều gì đang tốt để giữ lại khi sửa.
Nói cụ thể: mình thích đoạn hai anh em ngồi vá lưới, câu thoại rất giống người thật. Thay vì truyện hay đấy. Lời khen cụ thể cho thấy bạn đã đọc kỹ, và giúp họ biết sức mạnh của mình nằm ở đâu.
Nếu thật sự khó tìm điều tốt, hãy tìm ý định tốt, một ý tưởng thú vị, một hình ảnh đẹp, một nỗ lực đáng ghi nhận. Hầu như tác phẩm nào cũng có ít nhất một điểm đáng giữ.
Tránh khuôn khen trước chê sau một cách máy móc. Người nhận sẽ quen và chỉ chờ chữ nhưng. Hãy nói tự nhiên, theo đúng thứ tự quan trọng.
Chọn vài điểm quan trọng nhất
Bạn có thể thấy hai mươi chỗ cần sửa, từ chính tả tới cấu trúc. Nói hết hai mươi chỗ sẽ làm người nhận choáng, và những điều quan trọng bị lẫn với những điều vụn vặt.
Hãy chọn hai ba điểm lớn nhất, những điểm nếu sửa sẽ làm tác phẩm tốt lên rõ rệt. Ví dụ phần giữa truyện chậm, nhân vật chính chưa có lý do rõ ràng để quyết định như vậy.
Với mỗi điểm, nói lý do: mình thấy phần giữa chậm vì ba cảnh liền nhau đều là nhân vật suy nghĩ một mình. Lý do giúp người nhận hiểu và tự tìm cách sửa, thay vì chỉ biết là có vấn đề.
Những lỗi nhỏ như chính tả có thể ghi riêng, đánh dấu nhẹ trên bản thảo, không cần đưa vào cuộc trò chuyện chính.
Nói về tác phẩm, đề xuất thay vì ra lệnh
Giữ trọng tâm ở tác phẩm: đoạn này, nhân vật này, giai điệu này. Tránh nói về con người: bạn viết dài dòng quá, bạn không biết kết.
Đề xuất thay vì ra lệnh. Thay vì phải bỏ đoạn này, hãy nói mình tự hỏi nếu bỏ đoạn này thì truyện có gọn hơn không. Cách nói mở cho họ không gian suy nghĩ.
Nói từ trải nghiệm của mình: lúc đọc tới đây mình hơi bị lạc, không rõ ai đang nói. Trải nghiệm của người đọc là thông tin quý, và không ai phản bác được rằng bạn đã cảm thấy như vậy.
Và đừng viết lại tác phẩm thay họ. Góp ý là chỉ chỗ, không phải sửa giùm theo gu của mình.
Để quyền quyết định cho người làm
Sau khi góp ý, hãy nhớ rằng tác phẩm là của họ. Họ có thể nghe, có thể không. Có thể họ có lý do mà bạn không biết. Đừng giận nếu họ không sửa theo ý bạn.
Nếu họ phản bác, hãy lắng nghe. Có khi bạn hiểu sai ý đồ của họ, và cuộc trò chuyện giúp cả hai thấy rõ hơn.
Sau đó, nếu họ cho xem bản sửa, hãy đọc với tinh thần mới, ghi nhận những gì đã tốt hơn.
Tình bạn thường không mất vì lời góp ý thật, mà mất vì lời góp ý thiếu tôn trọng hoặc giả dối. Lần gần nhất bạn được bạn bè góp ý, điều gì khiến bạn thấy dễ nghe nhất?
Góp ý cho từng loại tác phẩm
Với một bản thảo truyện, góp ý hữu ích nhất thường là về chỗ bạn bị lạc, chỗ bạn muốn đọc nhanh cho qua, và nhân vật nào bạn nhớ. Đó là những thông tin người viết không tự có được, vì họ biết quá rõ câu chuyện của mình.
Với một bài hát, hãy nói đoạn nào bạn ngân nga theo được sau lần nghe thứ hai, chữ nào bạn nghe không rõ, và chỗ nào bạn thấy cảm xúc dâng lên. Đừng vội góp ý về phối khí nếu bạn không chắc.
Với một món ăn bạn bè định bán, hãy nói thật về vị, về độ lớn phần ăn so với cảm giác no, và về việc bạn có muốn ăn lại không. Câu có muốn ăn lại không là câu hỏi đắt nhất, vì nó gần nhất với quyết định của khách thật.
Với một bức tranh hay một bộ ảnh, hãy nói mắt bạn dừng ở đâu đầu tiên và bạn cảm thấy gì. Người làm sẽ biết bố cục của họ có dẫn mắt người xem đúng như họ muốn không.
Câu hỏi thường gặp
Bạn bè hỏi ý kiến mà mình thấy tác phẩm kém thì nói thế nào?
Hỏi trước họ cần gì, tìm điều có thể khen thật, rồi chọn một hai điểm quan trọng nhất nói kèm lý do. Tránh nói dối là hay, nhưng cũng không cần liệt kê mọi lỗi.
Có nên góp ý khi bạn bè không hỏi không?
Thường là không nên, nhất là với tác phẩm đã hoàn thành. Nếu thấy điều quan trọng, có thể hỏi khéo bạn có muốn nghe ý kiến không.
Góp ý bằng tin nhắn hay nói trực tiếp tốt hơn?
Nói trực tiếp giúp truyền giọng điệu và trao đổi qua lại, ít hiểu lầm hơn. Ghi chú bằng chữ hữu ích cho chi tiết. Nhiều người kết hợp: ghi chú trên bản thảo rồi gặp nói chuyện.
Bạn mình tự ái sau khi nghe góp ý thì sao?
Cho họ thời gian. Có thể nói thêm rằng mình góp ý vì quý tác phẩm. Sau khi cảm xúc lắng xuống, nhiều người sẽ quay lại với những ý có ích.
Không đủ chuyên môn thì có nên góp ý không?
Có thể góp ý từ góc độ người đọc, người nghe, người ăn bình thường, và nói rõ điều đó. Trải nghiệm của người thường rất có giá trị với người làm.
