Nghe một album để phê bình thì trước hết nghe trọn theo đúng thứ tự người làm đã sắp, vì album là một tác phẩm có cấu trúc, rồi nghe lại từng bài và để ý cách các bài nối với nhau. Bài phê bình nên nói album muốn làm gì như một tổng thể và làm được tới đâu, chứ không chỉ chấm điểm lần lượt từng bài.
Chào bạn, đây là Nhà Phê Bình. Ngày nay nhiều người nghe nhạc theo từng bài lẻ, trộn ngẫu nhiên trong danh sách phát. Nhưng nhiều nghệ sĩ vẫn làm album như một chỉnh thể, và người phê bình cần nghe đúng cách để công bằng với công sức đó.
Album là một tác phẩm, không phải một túi bài hát
Một album được làm cẩn thận thường có ý đồ: một câu chuyện, một không khí chung, một hành trình cảm xúc. Thứ tự bài hát được sắp để dẫn người nghe đi từ đầu tới cuối, có lúc dâng lên, có lúc lắng xuống.
Nếu bạn nghe trộn ngẫu nhiên, bạn mất đi phần lớn ý đồ đó. Một bài hát chậm và tối đặt ngay sau một bài sôi động có thể là một cú đổi màu rất đắt giá. Nghe lẻ, nó chỉ là một bài chậm.
Cũng có những album thật ra chỉ là tập hợp các bài hát làm trong một thời gian, không có ý đồ chung. Nhận ra điều này cũng là một nhận xét: album có mạch hay không.
Vì vậy, lần nghe đầu tiên nên nghe trọn, đúng thứ tự, không tua. Nếu được, nghe trong một khoảng thời gian liền mạch, như một buổi tối không bị cắt ngang.
Lần nghe đầu: theo dõi đường đi cảm xúc
Trong lần nghe đầu, đừng cố phân tích từng bài. Hãy để ý hành trình chung: album mở đầu bằng gì, ở giữa có chỗ nào chùng xuống không, kết thúc ra sao. Ghi lại cảm xúc ở mỗi bài bằng vài chữ.
Bạn sẽ thấy một hình dạng nào đó. Có album mở mạnh rồi nhạt dần, có album khởi đầu chậm rồi bùng nổ ở cuối, có album phẳng từ đầu tới cuối. Hình dạng đó là nền cho nhận xét tổng thể.
Để ý những bài khiến bạn muốn nghe lại ngay, và những bài bạn thấy mình lơ đãng. Cả hai đều là bằng chứng. Bài làm bạn lơ đãng có thể là bài yếu, nhưng cũng có thể là bài được đặt sai chỗ.
Ghi lại câu hỏi xuất hiện trong đầu: vì sao bài này lại ở đây, vì sao album kết thúc bằng bài này. Những câu hỏi đó thường dẫn tới nhận xét hay nhất.
Những lần nghe sau: từng bài và chỗ nối
Ở những lần nghe sau, bạn đi sâu vào từng bài. Nhưng hãy nhớ đặt chúng trong mạch. Một bài hát có thể không xuất sắc khi đứng riêng, nhưng làm rất tốt vai trò cầu nối giữa hai phần của album.
Đặc biệt để ý chỗ chuyển giữa các bài. Có album nối liền, bài này chưa tắt hẳn bài sau đã vào. Có album chừa khoảng lặng. Có album dùng những đoạn ngắn không lời làm chỗ thở.
Để ý những yếu tố lặp lại: một câu nhạc, một âm thanh, một chủ đề lời ca trở lại ở nhiều bài. Những thứ lặp lại thường là sợi chỉ nối cả album, và nhận ra chúng cho thấy bạn đã nghe kỹ.
Bạn cũng nên nghe album qua ít nhất hai loại thiết bị, vì chất lượng thu âm và cân bằng âm thanh là một phần của tác phẩm.
Viết bài: tổng thể trước, bài tiêu biểu sau
Một lỗi phổ biến là viết bài phê bình album thành danh sách: bài một thế này, bài hai thế kia, lần lượt tới hết. Người đọc nhanh chóng mệt, và bài viết mất đi cái nhìn chung.
Hãy mở bằng nhận định tổng thể: album này muốn làm gì, và có làm được không. Sau đó chọn ba bốn bài tiêu biểu nhất để làm bằng chứng, có thể là bài hay nhất, bài yếu nhất, và bài thể hiện rõ nhất ý đồ của album.
Với mỗi bài được chọn, nói rõ nó đóng góp gì vào tổng thể, và có khoảnh khắc nào đáng chú ý. Những bài còn lại có thể nhắc thoáng qua hoặc gom lại theo nhóm.
Kết bài nên trả lời câu hỏi: album này hợp với ai, nên nghe trong hoàn cảnh nào. Album phù hợp nghe trọn một mình đêm khuya, hay hợp bật trong một chuyến xe dài cùng bạn bè.
Đặt album trong hành trình của người làm
Nếu đây không phải album đầu tiên, người đọc thường muốn biết nó khác gì với những album trước. Album này là bước tiếp, là sự lặp lại, hay là một cú rẽ hẳn.
Hãy nghe lại một hai album trước của cùng nghệ sĩ trước khi viết. Bạn không cần so chi tiết, chỉ cần nói được hướng thay đổi, kèm một hai ví dụ cụ thể.
Cẩn thận với cái bẫy chê một nghệ sĩ chỉ vì họ không còn làm nhạc như cũ. Người làm nghệ thuật có quyền thay đổi. Câu hỏi đúng là sự thay đổi đó có làm nên điều gì có giá trị không.
Lần tới có album mới bạn chờ đợi, bạn thử tắt chế độ trộn bài và nghe trọn từ đầu tới cuối xem trải nghiệm khác thế nào nhé.
Câu hỏi thường gặp
Có nên nghe trộn ngẫu nhiên khi phê bình album không?
Không nên ở lần nghe đầu, vì sẽ mất mạch mà người làm sắp đặt. Sau khi đã nghe đúng thứ tự vài lần, nghe lẻ từng bài vẫn hữu ích để xem bài nào đứng riêng được.
Phê bình album cần nghe bao nhiêu lần?
Không có con số cố định, nhưng nhiều người nghe ít nhất ba bốn lần trọn album, cộng thêm những lần nghe lại bài tiêu biểu. Album phức tạp có thể cần nhiều hơn.
Album có vài bài rất hay nhưng tổng thể rời rạc thì nhận xét thế nào?
Nói rõ cả hai: những bài nổi bật đáng nghe, và album như một tổng thể thiếu mạch. Người đọc sẽ biết nên nghe lẻ vài bài hay dành thời gian cho cả album.
Đĩa đơn và đĩa mở rộng có phê bình như album không?
Cách nghe tương tự nhưng quy mô nhỏ hơn. Với đĩa vài bài, câu hỏi về mạch chung vẫn có, nhưng mỗi bài được soi kỹ hơn vì có ít bài để so.
Có cần đọc thông tin về quá trình làm album trước khi viết không?
Đọc sau khi đã nghe và ghi cảm nhận của mình thì có ích, để hiểu thêm ý đồ. Đọc trước dễ khiến bạn nghe theo câu chuyện quảng bá thay vì nghe bằng tai mình.
