Phê bình một đêm nhạc sống là nhận xét cả buổi diễn như một trải nghiệm trọn vẹn: chất lượng biểu diễn, âm thanh và ánh sáng, cách sắp xếp chương trình, sự kết nối giữa người diễn và khán giả, và cả khâu tổ chức. Khác với nghe một bản thu, đêm nhạc chỉ diễn ra một lần, nên ghi chép ngay tại chỗ gần như là bắt buộc.
Chào bạn, đây là Nhà Phê Bình. Nhạc sống là thứ người ta bỏ tiền ra để có mặt, để cảm nhận cùng hàng trăm, hàng nghìn người khác. Viết về nó đòi hỏi những kỹ năng khác hẳn viết về một album, và tập này mình đi qua từng thứ.
Trước buổi diễn: chuẩn bị để nghe đúng
Nếu được, hãy nghe lại những bản thu của nghệ sĩ trước buổi diễn. Bạn sẽ biết những bài nào được khán giả chờ đợi, và nhận ra khi nghệ sĩ hát khác bản thu, đổi phối khí, hay biến tấu.
Tìm hiểu bối cảnh: đây là buổi diễn trong chuỗi lưu diễn, buổi kỷ niệm, hay buổi diễn ra mắt album. Bối cảnh giúp bạn hiểu ý đồ của chương trình.
Chuẩn bị một cuốn sổ nhỏ và bút. Điện thoại có thể dùng, nhưng màn hình sáng giữa khán phòng tối làm phiền người xung quanh, và cũng kéo sự chú ý của bạn khỏi sân khấu.
Chọn chỗ đứng hoặc ngồi đại diện cho trải nghiệm của đa số khán giả nếu có thể. Âm thanh ở hàng đầu và ở cuối khán phòng có thể rất khác nhau.
Trong buổi diễn: quan sát nhiều lớp cùng lúc
Lớp đầu tiên là biểu diễn: giọng hát, nhạc công chơi có chắc không, có những khoảnh khắc ngẫu hứng đặc biệt không. Hãy ghi lại tên bài và một hai chữ về khoảnh khắc đáng nhớ.
Lớp thứ hai là âm thanh: giọng có nghe rõ không, nhạc cụ có bị lấn át không, âm lượng có quá to đến khó chịu không. Âm thanh tệ có thể làm hỏng một buổi biểu diễn tốt, và đó là trách nhiệm của khâu kỹ thuật, không phải của người hát.
Lớp thứ ba là ánh sáng và sân khấu: chúng phục vụ âm nhạc hay lấn át. Một màn ánh sáng hoành tráng có thể nâng một bài hát, nhưng cũng có thể khiến khán giả nhìn đèn mà quên nghe.
Lớp thứ tư là khán giả: họ hát theo bài nào, im lặng ở bài nào, lúc nào bắt đầu lấy điện thoại ra. Phản ứng của khán giả là bằng chứng về sức sống của buổi diễn.
Chương trình: thứ tự bài và nhịp của cả đêm
Một đêm nhạc có nhịp như một bộ phim. Chương trình thường mở bằng một bài lôi cuốn, giữa buổi có những đoạn lắng để khán giả thở, rồi dâng lên tới cao trào và khép lại. Hãy xem chương trình có được sắp hợp lý không.
Để ý những đoạn chuyển: nghệ sĩ nói chuyện với khán giả, đổi trang phục, khách mời lên sân khấu. Những đoạn này có làm mạch buổi diễn đứt quãng không, hay được xử lý khéo.
Độ dài cũng là chuyện đáng bàn. Một buổi diễn kéo dài quá lâu với những đoạn nói chuyện lan man có thể làm khán giả mệt, dù từng bài đều hay.
Lưu lại danh sách bài theo thứ tự. Đây là thông tin người đọc rất quan tâm, và giúp bạn nhìn lại cấu trúc khi viết.
Kết nối với khán giả và khâu tổ chức
Nhạc sống khác bản thu ở chỗ có người thật ở hai phía. Nghệ sĩ có nhìn khán giả, nói chuyện chân thành, phản ứng với không khí không. Hay họ biểu diễn như đang ở phòng thu, khán giả chỉ là nền.
Khâu tổ chức cũng ảnh hưởng lớn tới trải nghiệm: xếp hàng vào cổng, chỗ ngồi, an ninh, giờ bắt đầu có đúng không, có nước uống không, ra về có thuận tiện không. Những chuyện này không thuộc về âm nhạc nhưng thuộc về những gì khán giả bỏ tiền ra mua.
Khi viết về tổ chức, hãy cụ thể và công bằng. Nói rõ những gì bạn trực tiếp trải qua, tránh khái quát từ một sự cố nhỏ thành kết luận về cả đêm.
Và tách bạch phần trách nhiệm: nghệ sĩ không chịu trách nhiệm về việc xếp hàng lâu, ban tổ chức không chịu trách nhiệm về một nốt hát hụt.
Sau buổi diễn: viết khi trí nhớ còn tươi
Ký ức về một buổi diễn phai rất nhanh, nhất là những chi tiết nhỏ. Hãy viết bản nháp đầu tiên trong vòng một ngày, dựa trên ghi chép. Sau đó có thể để một đêm rồi sửa.
Mở bài bằng không khí chung và nhận định chính: một đêm nhạc ấm cúng mà nghệ sĩ như đang hát cho bạn bè, hay một màn trình diễn hoành tráng nhưng thiếu khoảnh khắc chạm tới người nghe.
Thân bài đi qua vài khoảnh khắc tiêu biểu, nhận xét âm thanh và tổ chức, phản ứng khán giả. Đừng liệt kê từng bài; chọn những gì làm nên khác biệt của đêm đó.
Kết bài có thể gợi ý cho người đọc nếu nghệ sĩ còn diễn tiếp: nên đi không, nên chọn chỗ nào. Đêm nhạc sống gần nhất bạn đi, khoảnh khắc nào bạn còn nhớ rõ tới giờ?
Câu hỏi thường gặp
Có nên quay video trong đêm nhạc để làm tư liệu viết bài không?
Quay vài đoạn ngắn để nhớ lại có thể có ích nếu ban tổ chức cho phép, nhưng quay nhiều làm bạn mất tập trung và che tầm nhìn người khác. Ghi chép tay thường đủ và lịch sự hơn.
Âm thanh tệ thì có nên trách nghệ sĩ không?
Không nên quy hết cho nghệ sĩ. Âm thanh phụ thuộc lớn vào địa điểm và đội kỹ thuật. Bài viết nên tách rõ phần biểu diễn và phần kỹ thuật.
Phê bình đêm nhạc từ thiện hay sự kiện cộng đồng có khác không?
Mục tiêu và điều kiện khác nên chuẩn đánh giá cũng nên điều chỉnh. Vẫn có thể nhận xét trung thực, nhưng nên đặt trong bối cảnh và tôn trọng mục đích của sự kiện.
Được mời vé miễn phí thì có viết khách quan được không?
Được, nếu bạn nói rõ trong bài là được mời và vẫn viết trung thực. Nhiều người phê bình nhận vé mời như một phần công việc; điều quan trọng là vé mời không đổi được nhận xét.
Nên viết về đêm nhạc trong bao lâu sau khi diễn ra?
Càng sớm càng tốt, thường trong vài ngày, vì người đọc quan tâm nhất lúc đó và trí nhớ của bạn cũng còn rõ. Bản nháp nên viết ngay trong ngày hôm sau.
