Phim bộ cần được đánh giá trên cả mạch dài lẫn từng tập, và người viết luôn phải nói rõ mình đã xem tới đâu, vì một bộ phim có thể đổi hẳn sau vài tập. Phim ngắn thì ngược lại: thời lượng ít nên mọi chi tiết đều đắt, và câu hỏi chính là một ý tưởng có được kể trọn vẹn trong khuôn khổ hẹp đó hay không.
Chào bạn, đây là Nhà Phê Bình. Phần lớn các hướng dẫn viết phê bình phim lấy phim điện ảnh dài khoảng hai giờ làm mẫu. Nhưng người xem bây giờ dành rất nhiều thời gian cho phim bộ và phim ngắn trên mạng, và hai loại này cần cách nhìn khác.
Phim bộ: đánh giá một thứ chưa xong
Khó khăn đầu tiên khi viết về phim bộ là bạn thường phải viết khi câu chuyện chưa kết thúc. Người làm phim bộ thường gieo những thứ ở tập đầu để gặt ở tập cuối. Một chi tiết trông như thừa có thể thành then chốt về sau.
Vì vậy, quy tắc số một là nói rõ bạn đã xem bao nhiêu tập. Một bài viết sau ba tập đầu là một dạng ấn tượng ban đầu, không phải phán xét cả bộ phim. Người đọc cần biết điều đó để cân nhắc.
Ở giai đoạn này, hãy đánh giá những gì đã thấy rõ: chất lượng thiết lập, nhân vật có đủ sức hút để người xem muốn theo tiếp không, nhịp các tập đầu có đều không. Tránh kết luận về câu chuyện chung.
Khi xem hết, bạn có thể viết một bài nhìn lại cả mùa, và đối chiếu với ấn tượng ban đầu. Chính sự đối chiếu đó thường rất thú vị với người đọc.
Từng tập hay cả mạch: nhìn hai tầng cùng lúc
Một tập phim tốt thường vừa có câu chuyện riêng của nó vừa đẩy mạch lớn đi tiếp. Có những phim bộ mà từng tập rất hay nhưng mạch lớn giậm chân. Có phim mạch lớn hấp dẫn nhưng từng tập lại lê thê, như một bộ phim dài bị cắt khúc tuỳ tiện.
Khi phê bình, hãy hỏi cả hai câu. Tập này có đáng xem nếu đứng riêng không. Và cả mùa có đi tới đâu không, nhân vật có thay đổi không, các nút thắt có được tháo hợp lý không.
Một dấu hiệu hay gặp ở phim bộ yếu là những tập lấp chỗ: nhân vật đi lạc sang một tuyến phụ không ảnh hưởng gì, rồi tập sau mọi thứ trở về như cũ. Nếu bạn có thể bỏ qua cả một tập mà không lỡ gì, đó là nhận xét đáng nêu.
Ngược lại, khen những tập đứng riêng mà vẫn làm sâu mạch lớn. Đó là tay nghề rất khó của người viết kịch bản phim bộ.
Nhân vật sống lâu, kỳ vọng cũng lâu
Phim bộ cho nhân vật nhiều thời gian hơn phim điện ảnh rất nhiều, nên người xem gắn bó sâu hơn. Đây là thế mạnh lớn nhất của phim bộ, và cũng là thứ người phê bình nên chú ý nhất.
Hãy để ý nhân vật có phát triển nhất quán không. Một nhân vật hiền lành bỗng trở nên tàn nhẫn chỉ sau một tập, không có diễn biến tâm lý dẫn tới, thường là dấu hiệu kịch bản ép nhân vật phục vụ cốt truyện.
Cũng để ý các nhân vật phụ. Phim bộ có thời gian cho họ, và những phim tốt thường biến một nhân vật phụ thành người được khán giả yêu nhất.
Khi phim bộ kéo dài nhiều mùa, nhận xét thêm về độ bền: phim có giữ được chất lượng không, hay bắt đầu lặp lại công thức. Đây là câu hỏi người xem rất quan tâm khi quyết định có theo tiếp không.
Phim ngắn: mọi giây đều đắt
Phim ngắn là một thể loại riêng, không phải phim dài bị thu nhỏ. Với thời lượng vài phút tới vài chục phút, nó thường chỉ kể được một khoảnh khắc, một ý tưởng, một cảm xúc. Phim ngắn hay là phim chọn đúng một điều và kể trọn vẹn điều đó.
Khi phê bình phim ngắn, câu hỏi chính là độ cô đọng. Có cảnh nào thừa không. Có câu thoại nào giải thích điều hình ảnh đã cho thấy không. Trong phim ngắn, một cảnh thừa chiếm phần lớn hơn nhiều so với trong phim dài.
Cái kết của phim ngắn cũng đáng chú ý. Nhiều phim ngắn dùng một cú đảo chiều ở cuối, và khi cú đó là toàn bộ lý do tồn tại của phim, nó dễ thành mánh. Phim ngắn đáng nhớ thường để lại cảm xúc ở lại lâu hơn sau khi màn hình tắt.
Nhiều phim ngắn là sản phẩm của người mới làm phim, kinh phí nhỏ. Hãy nhận xét công bằng với điều kiện đó: không chê hình ảnh thiếu chau chuốt nếu ý tưởng và cách kể đã đủ sức nặng.
Phim chiếu mạng và thói quen xem của người Việt
Rất nhiều người xem phim bộ theo kiểu xem liền nhiều tập trong một hai ngày, hoặc vừa xem vừa làm việc khác, hoặc xem ở tốc độ nhanh hơn bình thường. Thói quen đó ảnh hưởng tới cách họ cảm nhận nhịp phim.
Người phê bình nên nghĩ tới cách khán giả đích thực sự xem. Một bộ phim bộ gia đình chiếu buổi tối có thể được xem cùng cả nhà, ai cũng chen lời bình luận. Một phim ngắn trên mạng có thể được xem trên điện thoại trong lúc chờ xe buýt.
Điều đó không có nghĩa là hạ chuẩn, mà là đặt chuẩn đúng chỗ. Một phim bộ đòi hỏi tập trung cao nhưng lại phát hành theo kiểu ai cũng xem lúc rảnh có thể có vấn đề về sự phù hợp, và đó là điều đáng nhận xét.
Với bạn, bộ phim nhiều tập gần nhất bạn xem, bạn có nhớ khoảnh khắc nào khiến bạn quyết định xem tiếp tới tập cuối không?
Câu hỏi thường gặp
Nên viết về phim bộ sau bao nhiêu tập?
Không có con số cố định, nhưng nhiều người viết ấn tượng ban đầu sau vài tập đầu, khi thiết lập đã rõ, rồi viết bài nhìn lại khi hết mùa. Điều quan trọng là nói rõ số tập đã xem.
Có nên chấm điểm từng tập phim không?
Có thể, nếu bạn theo dõi phim theo tuần và người đọc cần biết tập nào đáng xem. Nhưng điểm từng tập dễ làm mất bức tranh chung; một đoạn nhận xét mạch lớn nên đi kèm.
Phim ngắn của sinh viên có nên phê bình nghiêm khắc không?
Nên phê bình nghiêm túc nhưng có tính tới điều kiện làm phim. Tập trung vào ý tưởng, cách kể và những điểm có thể làm tốt hơn, tránh giọng chế giễu với người mới.
Phim bộ chuyển thể có nên so với bản gốc không?
So sánh có ích khi giúp người đọc thấy phim thêm hoặc bớt gì đáng kể. Nhưng phim bộ nên được đánh giá trước hết như một tác phẩm độc lập.
Xem phim ở tốc độ nhanh có ảnh hưởng tới việc phê bình không?
Có, vì nhịp, khoảng lặng và diễn xuất bị biến dạng. Nếu định viết phê bình, nên xem ở tốc độ bình thường như người làm phim đã định.
