Phê bình một thể loại nhạc mình chưa quen thì trước hết phải học chuẩn của chính thể loại đó: nghe những bản được người trong giới coi là mẫu mực, hiểu thể loại ấy vốn được nghe trong bối cảnh nào và để làm gì, rồi mới đánh giá. Dùng chuẩn của thể loại mình quen để chấm một thể loại khác là cách nhanh nhất để viết ra một bài vừa sai vừa thiếu tôn trọng.
Chào bạn, đây là Nhà Phê Bình. Ai cũng có vùng an toàn trong âm nhạc. Người lớn lên với nhạc trẻ có thể thấy nhạc truyền thống chậm và khó nghe, người mê nhạc cổ điển có thể thấy nhạc điện tử ồn ào. Tập này nói về cách bước ra khỏi vùng đó một cách nghiêm túc, trước khi cầm bút nhận xét.
Vì sao chuẩn của thể loại này không dùng cho thể loại khác?
Mỗi thể loại sinh ra để làm một việc. Có thể loại để nhảy, có thể loại để thưởng thức lời, có thể loại để nghi lễ, có thể loại để thể nghiệm âm thanh. Một bản nhạc để nhảy cần nhịp đều và mạnh; chê nó lặp lại là chê đúng thứ làm nên nó.
Nhạc truyền thống Việt Nam như ca trù, chèo, quan họ, đờn ca tài tử có những chuẩn rất tinh tế về cách luyến láy, cách nhả chữ, cách tương tác giữa người hát và người đàn. Người không biết những chuẩn đó dễ nghe thành chậm, thành đơn điệu.
Nhạc thể nghiệm thì có khi cố ý phá những quy tắc quen thuộc. Chê nó không có giai điệu dễ nhớ là chê một thứ nó chưa bao giờ định làm.
Nhận ra điều này không có nghĩa là thể loại nào cũng hay như nhau, mà là mỗi bản nhạc cần được đánh giá xem nó làm tốt tới đâu cái việc mà thể loại của nó đặt ra.
Bước một: nghe những bản mẫu mực
Trước khi viết về một bản nhạc thuộc thể loại lạ, hãy dành thời gian nghe những bản được nhiều người coi là chuẩn mực. Hỏi những người yêu thể loại đó, tìm danh sách giới thiệu, đọc vài bài nhập môn.
Nghe chúng nhiều lần, ở những lúc yên tĩnh. Thể loại lạ thường cần thời gian để tai làm quen. Lần đầu bạn chỉ nghe thấy sự xa lạ, những lần sau bạn mới bắt đầu nhận ra những khác biệt giữa các bản.
Khi tai đã quen, bạn sẽ nhận ra điều gì là thường và điều gì là đặc biệt trong thể loại ấy. Đó là lúc bạn có một cái thước để đo bản nhạc mình định viết.
Nếu không có thời gian làm việc này, hãy thành thật trong bài: mình nghe với tư cách người mới làm quen, và nhận xét sau đây là ấn tượng ban đầu.
Bước hai: hiểu bối cảnh nghe
Nhiều thể loại gắn với một không gian. Quan họ vốn là lối hát đối đáp giữa các liền anh liền chị trong hội làng. Đờn ca tài tử gắn với những buổi hoà đàn thân mật. Nghe chúng qua tai nghe trên xe buýt là một trải nghiệm đã bị tách khỏi gốc.
Nếu được, hãy nghe thể loại đó ở nơi nó sống: một buổi biểu diễn ở đình làng, ở câu lạc bộ, ở nhà hát chuyên về loại hình ấy. Bạn sẽ thấy những gì ghi âm không truyền được, như sự tương tác, những tiếng đệm, phản ứng của người nghe sành.
Hiểu bối cảnh còn giúp bạn đánh giá các bản trình diễn hiện đại. Khi một nhóm trẻ đưa nhạc truyền thống lên sân khấu lớn với phối khí mới, câu hỏi là họ giữ được gì của tinh thần gốc và thêm được gì.
Đây là những câu hỏi thú vị hơn nhiều so với hỏi bản mới có giống bản cũ hay không.
Bước ba: viết với sự khiêm tốn và chính xác
Khi viết về thể loại chưa quen, hãy dùng thuật ngữ cẩn thận. Tên các làn điệu, nhạc cụ, kỹ thuật trong nhạc truyền thống rất nhiều và rất cụ thể. Dùng sai một tên là người trong giới mất niềm tin ngay.
Nếu không chắc tên gọi, mô tả bằng lời thường: tiếng đàn rung ngân dài ở cuối mỗi câu, giọng hát luyến qua nhiều nốt trên một chữ. Mô tả đúng còn hơn gọi tên sai.
Tách rõ cảm nhận cá nhân và nhận xét về tay nghề. Bạn hoàn toàn được nói mình chưa thấy gần gũi với lối hát này, đồng thời ghi nhận sự điêu luyện của người trình diễn. Hai điều đó không mâu thuẫn.
Và tránh những câu khái quát kiểu nhạc này chỉ dành cho người già, hay nhạc này ồn ào vô nghĩa. Chúng không nói gì về bản nhạc, chỉ nói về giới hạn của người viết.
Mở rộng gu cũng là mở rộng nghề
Người phê bình chỉ quen một thể loại sẽ dần viết trong một vòng tròn hẹp. Mỗi thể loại mới bạn hiểu là thêm một cách nghe, và nó sẽ quay lại làm giàu cách bạn nghe chính thể loại quen thuộc.
Ví dụ, nghe kỹ cách người hát ca trù xử lý chữ có thể khiến bạn để ý hơn tới nhả chữ trong nhạc trẻ. Nghe nhạc điện tử có thể khiến bạn chú ý hơn tới âm sắc và không gian trong một bản thu nhạc pop.
Không ai bắt bạn phải yêu mọi thể loại. Nhưng người phê bình nên hiểu đủ để công bằng, và đủ khiêm tốn để biết khi nào nên nhường lời cho người hiểu sâu hơn.
Thể loại nhạc nào bạn từng nghĩ mình không thể nghe được, và bạn có sẵn lòng cho nó một tuần nghe nghiêm túc không?
Câu hỏi thường gặp
Có nên phê bình nhạc truyền thống nếu mình không hiểu sâu?
Có thể viết, nhưng nên nói rõ mình là người nghe phổ thông và tập trung vào trải nghiệm, sự tương tác, độ điêu luyện thấy được. Những nhận xét kỹ thuật sâu nên để người hiểu nghề.
Làm sao tìm được bản thu mẫu mực của một thể loại lạ?
Hỏi người trong giới, câu lạc bộ, giảng viên âm nhạc, hoặc tìm các tuyển tập do những đơn vị lưu trữ, nghiên cứu âm nhạc công bố. Danh sách gợi ý trên mạng nên được đối chiếu nhiều nguồn.
Phối khí hiện đại cho nhạc truyền thống có nên bị chê là làm hỏng không?
Không nên mặc định như vậy. Hãy xét bản phối giữ được gì của tinh thần gốc, thêm được gì mới, và có hợp lý không. Có bản làm rất hay, có bản làm vội; mỗi bản cần được nghe riêng.
Nhạc thể nghiệm không có giai điệu thì đánh giá thế nào?
Hãy hỏi nó đang thử nghiệm điều gì, như âm sắc, không gian, cấu trúc, và có làm điều đó một cách có chủ đích, gây tác động không. Đánh giá theo tham vọng của nó thay vì theo chuẩn bài hát thông thường.
Có nên nói thẳng là mình không thích một thể loại?
Nói ra gu của mình là trung thực và giúp người đọc cân nhắc. Nhưng đừng để gu thay cho nhận xét; vẫn cần đánh giá bản nhạc theo chuẩn của thể loại.
