Dạy con đọc review và tự nhận xét bằng cách hỏi con những câu mở sau khi cùng xem phim, cùng đọc sách, khuyến khích con nói thích hay không thích kèm một lý do, cùng con đọc một bài đánh giá rồi hỏi con người viết nói có lý không, và chỉ cho con thấy khác biệt giữa lời khen thật với quảng cáo. Mục tiêu là nuôi thói quen nghĩ, không phải chấm điểm con.
Chào bạn, đây là Nhà Phê Bình. Trẻ con bây giờ lớn lên giữa vô số video giới thiệu đồ chơi, trò chơi, phim hoạt hình, rất nhiều trong đó là quảng cáo. Biết nhận xét và biết đọc lời nhận xét của người khác là một kỹ năng mà phụ huynh có thể bắt đầu nuôi từ rất sớm, ngay trong bữa cơm.
Bắt đầu từ câu hỏi mở
Sau khi cùng con xem một bộ phim hay đọc một cuốn truyện, thay vì hỏi con có thích không, hãy hỏi những câu mở: con nhớ cảnh nào nhất, nhân vật nào con muốn làm bạn, có chỗ nào con thấy lạ không.
Câu hỏi mở cho con không gian để nghĩ và nói. Câu hỏi có hoặc không thường chỉ nhận được một chữ.
Khi con trả lời, hãy hỏi thêm vì sao, nhẹ nhàng. Con thích con mèo trong phim. Vì sao con thích nó? Vì nó dũng cảm. Nó làm gì mà con thấy dũng cảm? Chuỗi câu hỏi nhỏ này dạy con rằng mọi ý kiến đều có thể có lý do.
Đừng sửa câu trả lời của con. Con thích hay không thích là quyền của con. Điều cha mẹ nuôi dưỡng là thói quen tìm lý do, không phải một câu trả lời đúng.
Thích hay không thích, kèm một lý do
Với trẻ nhỏ, một quy tắc đơn giản là: mỗi lần nói thích hay không thích, hãy kèm một lý do. Con không thích cuốn truyện này vì nó nhiều chữ quá. Con thích phim này vì bài hát vui.
Lý do của trẻ có thể rất đơn giản, và điều đó hoàn toàn ổn. Điều quan trọng là con hiểu rằng ý kiến của mình có thể được giải thích, và người khác có thể có ý kiến khác với lý do khác.
Cha mẹ cũng nên làm mẫu. Khi nói về một bộ phim, hãy nói cả lý do: mẹ thích đoạn hai chị em làm lành, vì nó làm mẹ nhớ hồi nhỏ. Trẻ học bằng cách bắt chước nhiều hơn bằng nghe giảng.
Tránh biến việc này thành bài kiểm tra. Không chấm điểm câu trả lời của con, không so con với anh chị em hay bạn bè. Đây là cuộc trò chuyện, không phải giờ học.
Cùng con đọc một lời đánh giá
Khi con lớn hơn một chút, bạn có thể cùng con đọc hoặc xem một lời đánh giá về một bộ phim hay cuốn sách con đã biết. Rồi hỏi: người này nói có giống con nghĩ không, có chỗ nào con không đồng ý không.
Con sẽ học được rằng ý kiến của người lớn, của người trên mạng cũng chỉ là ý kiến, và con có quyền nghĩ khác nếu có lý do.
Hỏi thêm: người này đưa ra lý do gì, lý do đó có thuyết phục không. Đây là những bước đầu của tư duy phản biện, rất cần trong một thế giới đầy thông tin.
Chọn những lời đánh giá phù hợp với lứa tuổi. Với trẻ nhỏ, cha mẹ nên xem trước để tránh nội dung không phù hợp hay lời lẽ gay gắt.
Phân biệt lời khen thật với quảng cáo
Trẻ em rất dễ bị cuốn bởi những video giới thiệu đồ chơi, trò chơi do người trẻ khác làm, mà nhiều video trong đó thực chất là quảng cáo. Trẻ thường không phân biệt được.
Hãy cùng con xem một video như vậy và hỏi: con nghĩ người này có được tặng đồ chơi không, họ có nói điểm nào chưa tốt không, họ có giục mình mua không. Những câu hỏi đó giúp con bắt đầu nhận ra dấu hiệu.
Giải thích đơn giản rằng có những người được trả tiền để khen một món đồ, và điều đó không xấu nếu họ nói ra, nhưng mình cần biết để tự quyết định.
Khen con khi con tự nhận ra: à, chị này chỉ khen thôi, chắc là quảng cáo. Những lần như vậy giúp con tự tin vào khả năng suy nghĩ của mình.
Dạy cả cách khen chê tử tế
Nhận xét không chỉ là nghĩ mà còn là nói. Dạy con rằng có thể không thích một thứ mà không cần nói lời xúc phạm. Con không thích bức tranh của bạn thì vẫn nói được là con thích màu xanh hơn, chứ không nói bức tranh xấu.
Dạy con khen cụ thể: thay vì nói bạn vẽ đẹp, nói con thích con chim bạn vẽ trên cây. Lời khen cụ thể làm người nhận vui hơn, và dạy con chú ý.
Dạy con tách tác phẩm với người làm. Không thích một bộ phim không có nghĩa là ghét người đóng phim. Không thích món mẹ nấu hôm nay không có nghĩa là không thương mẹ.
Những bài học nhỏ này đi theo con rất lâu, vào cách con làm việc nhóm, góp ý cho bạn, và đón nhận góp ý.
Phù hợp từng lứa tuổi
Với trẻ mẫu giáo, chỉ cần hỏi con thích gì và vì sao, bằng những câu thật đơn giản. Với trẻ tiểu học, có thể so sánh hai cuốn truyện, hai bộ phim, và hỏi con thích cái nào hơn, vì sao.
Với trẻ lớn hơn, có thể khuyến khích con viết vài dòng nhận xét về cuốn sách vừa đọc, hay làm một đoạn ghi âm ngắn giới thiệu phim cho bạn bè. Không chấm điểm, chỉ để con tập diễn đạt.
Với tuổi mới lớn, cuộc trò chuyện có thể sâu hơn: thông điệp của bộ phim, cách nó miêu tả con người, cách quảng cáo tác động tới mình. Lúc này cha mẹ nên lắng nghe nhiều hơn nói.
Bộ phim gần nhất cả nhà cùng xem, bạn có thử hỏi con một câu mở chưa, và con đã trả lời gì?
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì bắt đầu tập nhận xét được?
Từ rất sớm, khi trẻ đã nói được câu ngắn, có thể hỏi con thích gì và vì sao. Mức độ phức tạp tăng dần theo tuổi; điều quan trọng là duy trì thói quen trò chuyện.
Con chỉ nói thích hoặc không thích mà không giải thích thì sao?
Hỏi thêm nhẹ nhàng bằng câu gợi ý cụ thể, như con thích đoạn nào, nhân vật nào. Đừng ép; dần dần con sẽ quen tìm lý do.
Có nên cho trẻ xem video review đồ chơi không?
Có thể, nhưng nên xem cùng con và trò chuyện về việc video đó có phải quảng cáo không. Cha mẹ cũng nên giới hạn thời gian và chọn nội dung phù hợp lứa tuổi.
Con nhận xét gay gắt về bài của bạn thì xử lý thế nào?
Giúp con tách nhận xét về tác phẩm với lời nói làm tổn thương, và gợi ý cách nói khác. Làm mẫu bằng cách chính cha mẹ góp ý cho con một cách tử tế.
Tập nhận xét có giúp ích cho việc học không?
Thói quen nêu ý kiến có lý do và lắng nghe ý kiến khác hỗ trợ nhiều mặt như đọc hiểu, viết, làm việc nhóm. Nhưng nên giữ nó như một niềm vui, không biến thành áp lực điểm số.
