Khi không đọc được bản gốc, bạn vẫn nhận xét được bản dịch ở chính tầng tiếng Việt: câu văn có tự nhiên không, giọng kể có nhất quán không, thuật ngữ và tên riêng có thống nhất không, chú thích có giúp người đọc không. Điều nên tránh là khẳng định bản dịch sai hay trung thành, vì đó là điều bạn không kiểm được.
Chào bạn, đây là Nhà Phê Bình. Một phần rất lớn sách người Việt đọc là sách dịch, vậy mà trong nhiều bài điểm sách, người dịch gần như vô hình, hoặc chỉ xuất hiện khi bị chê. Tập này mình nói về cách đối xử công bằng với tầng dịch trong một bài điểm sách.
Vì sao bản dịch không thể bị bỏ qua?
Khi bạn đọc một cuốn tiểu thuyết dịch, từng câu chữ bạn đọc là do người dịch viết. Giọng văn bạn khen là giọng văn được tái tạo qua một người khác. Nếu khen văn hay mà không nhắc người dịch, bạn đang trao công của họ cho người khác.
Ngược lại, nếu văn đọc gượng, bạn khó biết lỗi đến từ tác giả hay từ bản dịch. Một cuốn sách gốc có văn rất phẳng có thể được dịch rất trung thành, và sự phẳng đó là của tác giả.
Cùng một tác phẩm, hai bản dịch khác nhau có thể cho hai trải nghiệm rất khác. Với những tác phẩm kinh điển có nhiều bản dịch, việc nói rõ mình đọc bản nào gần như là bắt buộc.
Vì vậy, một bài điểm sách dịch tử tế luôn ghi tên người dịch và dành ít nhất vài câu cho tầng dịch, dù chỉ để nói rằng bản dịch trôi chảy đến mức mình quên đang đọc sách dịch.
Những gì nhận xét được mà không cần bản gốc
Thứ nhất là độ tự nhiên của tiếng Việt. Câu có đọc lên được như người Việt viết không, hay vẫn còn cấu trúc của tiếng nước ngoài, kiểu nhiều mệnh đề lồng nhau, nhiều chữ của, những cách nói người Việt không dùng.
Thứ hai là sự nhất quán. Một nhân vật được gọi bằng hai tên khác nhau, một thuật ngữ được dịch ba cách trong cùng một cuốn, cách xưng hô thay đổi không có lý do. Đây là những lỗi bạn thấy được hoàn toàn bằng tiếng Việt.
Thứ ba là cách xử lý xưng hô. Tiếng Việt buộc người dịch chọn anh, em, cậu, tớ, ông, bà, trong khi nhiều ngôn ngữ chỉ có một cặp đại từ. Lựa chọn xưng hô ảnh hưởng lớn tới quan hệ giữa các nhân vật mà người đọc cảm nhận.
Thứ tư là chú thích và phần đi kèm. Bản dịch có chú thích những tham chiếu văn hoá xa lạ không, chú thích có quá nhiều làm ngắt mạch đọc không, có lời người dịch giải thích những lựa chọn khó không.
Những gì không nên khẳng định
Bạn không nên viết bản dịch sai nghĩa nếu không đối chiếu được với bản gốc. Một câu đọc kỳ trong tiếng Việt có thể là do tác giả cố ý viết kỳ, và người dịch đã giữ đúng sự kỳ lạ đó.
Bạn cũng không nên khen bản dịch rất trung thành chỉ vì nó đọc trôi. Đọc trôi và trung thành là hai chuyện khác. Một bản dịch có thể rất mượt vì người dịch đã viết lại theo ý mình.
Nếu bạn có cảm giác nghi ngờ ở một đoạn, hãy mô tả cảm giác đó một cách thận trọng: đoạn này đọc lên thấy khó hiểu, không rõ do nguyên tác hay do chuyển ngữ. Câu như vậy trung thực và vẫn có ích.
Nếu bạn đọc được ngoại ngữ đó, hãy đối chiếu vài đoạn quan trọng. Khi đó bạn có thêm quyền nói về độ trung thành, và nên dẫn ra ví dụ cụ thể để người đọc tự đánh giá.
Ghi công người dịch đúng cách
Tối thiểu, ghi tên người dịch ngay trong phần thông tin sách ở đầu hoặc cuối bài, ngang hàng với tên tác giả và nhà xuất bản.
Tốt hơn, nhắc tới người dịch ngay trong thân bài khi khen giọng văn. Ví dụ: những đoạn tả biển trong bản dịch này có nhịp rất đẹp, đọc to lên vẫn êm tai. Câu đó vừa khen sách vừa khen người dịch.
Khi chê, cũng nên cân nhắc. Nếu bạn chắc lỗi là của bản dịch, như tên riêng không thống nhất, hãy nói thẳng nhưng nói về bản dịch chứ không công kích người dịch.
Người dịch văn chương thường làm việc rất lâu cho một cuốn sách, và nhiều khi chỉ được nhắc tới khi có lỗi. Một lời ghi nhận đúng chỗ là điều nhỏ mà có giá trị.
Khi có nhiều bản dịch cùng một tác phẩm
Với tác phẩm có nhiều bản dịch, người đọc thường hỏi nên đọc bản nào. Nếu bạn có điều kiện đọc hai bản, so sánh vài đoạn là một phần rất hữu ích trong bài điểm sách.
Hãy chọn những đoạn tiêu biểu: một đoạn thoại, một đoạn tả, một đoạn có từ ngữ khó. Đặt chúng cạnh nhau và nói bản nào hợp với kiểu người đọc nào, thay vì tuyên bố bản nào hay hơn tuyệt đối.
Một bản có thể gần với nguyên tác hơn nhưng đọc nặng, một bản khác thoáng hơn nhưng lược bớt. Người đọc mới làm quen có thể hợp với bản thoáng, người nghiên cứu cần bản sát.
Câu hỏi cuối cùng cho bạn: cuốn sách dịch gần nhất bạn đọc, bạn có nhớ tên người dịch không?
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết một câu khó hiểu là do bản dịch hay do nguyên tác?
Nếu không đọc được nguyên tác thì rất khó biết chắc. Có thể tham khảo các bản dịch khác, hoặc hỏi người đọc được ngôn ngữ gốc. Trong bài, hãy nói rõ là không chắc.
Có nên chê bản dịch dùng từ Hán Việt nhiều không?
Tuỳ tác phẩm. Với tác phẩm cổ hoặc có giọng trang trọng, từ Hán Việt có thể là lựa chọn hợp lý. Chỉ nên chê khi nó làm câu văn khó hiểu một cách không cần thiết so với giọng của tác phẩm.
Sách dịch qua một ngôn ngữ trung gian có cần nói ra không?
Nên nói nếu bạn biết, vì dịch qua trung gian có thể làm mất hoặc đổi một số sắc thái. Thông tin này thường có ở trang bản quyền của sách.
Người dịch có nên được nhắc tên trong tiêu đề bài điểm sách không?
Không bắt buộc, nhưng với bản dịch mới của một tác phẩm nổi tiếng thì đáng cân nhắc, vì chính bản dịch là điều mới. Thông thường ghi trong phần thông tin sách là đủ.
Bản dịch có lỗi chính tả nhiều thì nên chê ai?
Lỗi chính tả thường liên quan tới cả người dịch lẫn khâu biên tập và sửa bản in. Nên nói về chất lượng ấn bản nói chung thay vì quy hết cho người dịch.
