Đọc phê bình sau khi đã xem, đã đọc, đã nghe giúp bạn thấy thêm những tầng mình bỏ qua, đối chiếu cảm nhận của mình với người khác, và gọi tên được những điều mình đã cảm mà chưa nói ra được. Lúc này bạn không còn sợ bị lộ nội dung, nên có thể đọc cả những bài phân tích sâu nhất, những bài vốn chỉ dành cho người đã trải nghiệm.
Chào bạn, đây là Nhà Phê Bình. Phần lớn chúng ta đọc phê bình trước khi xem, để quyết định. Nhưng có một cách đọc khác, ít người dùng mà rất giàu: đọc sau khi xem, như một cuộc trò chuyện kéo dài trải nghiệm. Tập này mình nói về cách đọc ấy.
Tác phẩm không kết thúc khi màn hình tắt
Xem xong một bộ phim hay, gấp một cuốn sách hay, chúng ta thường còn ngồi lại với nó một lúc. Có những câu hỏi, những cảm giác chưa gọi được tên, những chi tiết muốn hiểu thêm.
Đọc phê bình lúc này giống như ngồi uống nước với một người cũng vừa xem xong, và người đó tình cờ để ý được nhiều điều. Họ chỉ ra chi tiết bạn bỏ qua, giải thích một cảnh bạn thấy lạ, hay nói đúng điều bạn cảm mà chưa nói ra.
Trải nghiệm tác phẩm vì thế được kéo dài và làm sâu. Nhiều người nói họ nhớ một bộ phim lâu hơn hẳn khi đã đọc vài bài phân tích về nó.
Đây cũng là cách nhiều người dần học được cách xem phim, đọc sách sâu hơn, mà không cần qua lớp học nào. Mỗi bài phân tích tốt là một buổi học nhỏ, và bạn được học đúng trên tác phẩm mình vừa yêu thích, nên nhớ rất lâu.
Thấy những tầng mình bỏ qua
Lần xem đầu, ta thường theo câu chuyện. Những tầng khác như biểu tượng, cấu trúc, cách dùng màu, âm thanh, những liên hệ với tác phẩm khác thường trôi qua mà không được để ý.
Một bài phê bình tốt có thể chỉ ra rằng màu áo của nhân vật đổi dần qua từng phần phim, hay rằng cuốn tiểu thuyết mở và kết bằng cùng một hình ảnh. Khi đọc, bạn bỗng thấy cả tác phẩm theo một cách mới.
Không phải mọi phân tích đều thuyết phục. Có bài đọc ra những ý nghĩa mà bạn thấy gượng ép. Bạn có quyền không đồng ý. Nhưng ngay cả khi không đồng ý, bạn cũng đã nhìn tác phẩm kỹ hơn để phản bác.
Nếu được, hãy xem lại hoặc đọc lại một phần sau khi đọc phê bình. Bạn sẽ ngạc nhiên vì những gì giờ đây hiện ra rõ ràng.
Đối chiếu cảm nhận của mình
Trước khi đọc phê bình, hãy dành vài phút viết ra cảm nhận của chính mình: điều mình nhớ nhất, điều mình thích, điều mình thấy khó chịu. Đây là mốc để đối chiếu.
Rồi đọc. Có những chỗ bạn đồng ý ngay, và bạn sẽ thấy vui vì có người nói giống mình, thậm chí nói hay hơn mình. Có những chỗ bạn không đồng ý, và đó là chỗ thú vị nhất.
Khi không đồng ý, hãy tự hỏi vì sao. Người viết thấy điều gì mà mình không thấy, hay mình thấy điều gì mà họ bỏ qua. Câu trả lời giúp bạn hiểu rõ hơn cả tác phẩm lẫn gu của chính mình.
Việc đối chiếu này cũng giúp bạn chọn người phê bình hợp gu cho những lần sau, như đã bàn ở tập trước.
Gọi tên những điều đã cảm
Đôi khi ta cảm thấy một điều rất rõ nhưng không nói được. Một bộ phim làm ta bứt rứt mà không biết vì sao. Một cuốn sách làm ta buồn theo một cách lạ.
Đọc phê bình có thể cho ta chữ. Người viết nói rằng sự bứt rứt đến từ việc phim không bao giờ cho nhân vật một khoảnh khắc nghỉ ngơi, và ta bỗng hiểu chính xác cảm giác của mình.
Có được chữ để gọi tên cảm xúc là một niềm vui riêng. Nó cũng giúp ta nói chuyện với người khác về tác phẩm một cách sâu hơn, thay vì chỉ nói hay hoặc không hay.
Dần dần, bạn sẽ tự gọi tên được nhiều hơn mà không cần ai giúp. Đó là lúc bạn bắt đầu có con mắt của người phê bình.
Đọc gì sau khi xem?
Sau khi xem, bạn có thể đọc những bài phân tích dài, những bài có cảnh báo tiết lộ nội dung, vì giờ bạn không còn gì để mất. Những bài này thường là những bài sâu nhất.
Đọc cả những bài có quan điểm ngược nhau. Một bài khen và một bài chê cùng một tác phẩm, đặt cạnh nhau, cho bạn một bức tranh đầy đủ hơn mọi bài đơn lẻ.
Với tác phẩm chuyển thể, hãy đọc thêm về bản gốc. Với tác phẩm lịch sử, đọc thêm về bối cảnh thật. Với tác phẩm nước ngoài, tìm đọc ý kiến của người bản xứ nếu có bản dịch.
Và nếu được, nói chuyện với bạn bè đã xem. Cuộc trò chuyện trực tiếp là hình thức phê bình lâu đời nhất, và vẫn là hình thức vui nhất. Tác phẩm nào gần đây bạn muốn có người cùng ngồi bàn sau khi xem?
Câu hỏi thường gặp
Đọc phê bình sau khi xem có làm mình nghĩ theo người khác không?
Có thể, nếu bạn chưa định hình cảm nhận của mình. Vì vậy nên viết ra vài dòng cảm nhận trước khi đọc, để có mốc đối chiếu và giữ được ý kiến riêng.
Bài phân tích tìm ra ý nghĩa mà mình thấy gượng ép thì sao?
Bạn có quyền không đồng ý. Phân tích là một cách đọc, không phải chân lý. Việc cân nhắc vì sao mình không đồng ý cũng giúp bạn hiểu tác phẩm hơn.
Có nên xem lại phim sau khi đọc phân tích không?
Nếu có thời gian, rất nên, ít nhất là những đoạn được nhắc tới. Bạn sẽ thấy những điều trước đây bỏ qua, và tự kiểm được phân tích có thuyết phục không.
Đọc phê bình sau khi xem có làm mất cảm xúc ban đầu không?
Thường là không, mà còn làm sâu thêm. Nếu lo, hãy chờ một hai ngày sau khi xem để cảm xúc lắng lại rồi mới đọc.
Tìm bài phân tích sâu ở đâu?
Những chuyên mục phê bình dài trên báo, tạp chí văn hoá, các trang của người viết chuyên một mảng, và các kênh âm thanh bàn về phim, sách. Tìm những bài có cảnh báo tiết lộ nội dung thường là bài đi sâu nhất.
