Khi giới phê bình và khán giả vênh nhau, thường là vì hai bên đang trả lời hai câu hỏi khác nhau: người phê bình hay chấm tay nghề, sự mới mẻ, chiều sâu; còn khán giả hay chấm xem có vui, có cảm động, có đáng tiền vé hay không. Bạn không cần chọn hẳn một bên; hãy hiểu lý do của mỗi bên rồi xem câu hỏi nào quan trọng với mình.
Chào bạn, đây là Nhà Phê Bình. Chuyện này lặp lại đều đặn: một bộ phim được giới phê bình khen hết lời nhưng rạp vắng, một bộ phim bị chê tơi tả nhưng khán giả xếp hàng. Mỗi lần như vậy, cả hai phía đều nghĩ phía kia không hiểu gì. Tập này mình thử đứng ở giữa.
Hai câu hỏi khác nhau
Người phê bình xem rất nhiều tác phẩm. Với họ, một bộ phim theo đúng công thức quen thuộc, dù làm gọn gàng, cũng khó gây ấn tượng, vì họ đã thấy công thức đó hàng trăm lần. Họ đánh giá cao điều mới, điều khó, điều làm được mà người khác chưa làm.
Khán giả thì xem ít hơn, và đi xem vì một nhu cầu cụ thể: thư giãn sau tuần làm việc, có chuyện để cười với bạn bè, được khóc một trận. Một bộ phim đáp ứng đúng nhu cầu đó là phim tốt với họ, bất kể nó có mới hay không.
Cả hai câu hỏi đều chính đáng. Vấn đề chỉ nảy sinh khi người ta quên rằng câu hỏi của phía kia khác câu hỏi của mình.
Khi bạn đọc một bài phê bình và một loạt đánh giá khán giả trái ngược nhau, hãy thử gọi tên câu hỏi mà mỗi bên đang trả lời.
Khi phê bình khen mà khán giả chê
Trường hợp này thường xảy ra với những tác phẩm khác lạ: nhịp chậm, cấu trúc khó, cái kết mở, đề tài nặng. Người phê bình thấy sự táo bạo và tay nghề, khán giả thấy mệt và khó hiểu.
Cũng có khi người phê bình bị cuốn theo danh tiếng của người làm, hoặc theo không khí chung của giới phê bình, mà đánh giá cao hơn thực tế. Điều này có xảy ra, và người đọc có quyền nghi ngờ.
Nếu bạn là người thích thử thách, những tác phẩm này có thể đáng xem dù khán giả chê. Nếu bạn chỉ cần một buổi tối nhẹ nhàng, lời chê của khán giả có lẽ đúng với bạn.
Đọc kỹ lý do khen của người phê bình sẽ giúp bạn biết tác phẩm đòi hỏi gì từ người xem, và bạn có sẵn sàng không.
Khi khán giả khen mà phê bình chê
Trường hợp này thường xảy ra với tác phẩm đại chúng làm đúng công thức: hài, cảm động, dễ hiểu. Khán giả vui, người phê bình thấy cũ, thấy dễ dãi, thấy những lỗi tay nghề mà khán giả không để ý.
Cũng có khi người phê bình khắt khe quá mức với tác phẩm đại chúng, dùng chuẩn của phim nghệ thuật để chấm phim giải trí. Đây là cái bẫy mà tập về đánh giá theo mục tiêu đã nói.
Nếu bạn muốn giải trí và hợp với số đông, khán giả khen thường là tín hiệu tốt. Nhưng lời chê của người phê bình vẫn có thể cho bạn biết trước những điểm yếu, như nửa sau lê thê hay đoạn kết vội, để bạn không bất ngờ.
Và đôi khi lời chê của người phê bình nhắc tới những điều đáng suy nghĩ, như định kiến hay thông điệp có vấn đề, mà khán giả vui vẻ có thể bỏ qua.
Thời gian thường phân xử
Nhiều tác phẩm bị chê lúc ra mắt về sau được nhìn nhận lại, và ngược lại. Những tác phẩm được khen vì hợp thời có thể bị quên nhanh, những tác phẩm bị chê vì đi trước có thể được trân trọng về sau.
Điều này nhắc cả người phê bình lẫn khán giả khiêm tốn hơn. Không ai nắm chân lý cuối cùng ngay lúc tác phẩm vừa ra.
Với người đọc, điều này có nghĩa là đừng quá lo lắng nếu cảm nhận của mình khác cả hai phía. Ý kiến của bạn cũng là một phần của cuộc trò chuyện dài về tác phẩm.
Có khi chính bạn sẽ nghĩ khác khi xem lại sau vài năm. Đó không phải là đổi ý thất thường, mà là bạn đã thay đổi.
Dùng cả hai góc nhìn để tự quyết định
Cách tốt nhất là không chọn phe, mà dùng cả hai. Đọc phê bình để biết tác phẩm mạnh yếu về tay nghề, đọc đánh giá khán giả để biết trải nghiệm xem thực tế ra sao.
Rồi hỏi mình: hôm nay mình cần gì. Nếu cần một trải nghiệm mới lạ, nghiêng về phê bình. Nếu cần một buổi tối vui, nghiêng về khán giả.
Và sau khi xem, hãy so cảm nhận của mình với cả hai. Bạn sẽ dần biết mình thường gần phía nào hơn, ở thể loại nào.
Bộ phim gần nhất mà bạn thấy mình nghĩ khác hẳn số đông là phim nào, và bạn có biết vì sao không?
Một lời với người viết phê bình
Nếu bạn là người viết, khoảng cách với khán giả là điều đáng suy nghĩ chứ không phải để coi thường. Khi khán giả yêu một tác phẩm bạn chê, hãy tự hỏi họ thấy điều gì mà mình bỏ qua.
Viết rõ câu hỏi mình đang trả lời giúp giảm hiểu lầm. Câu như xét như một phim giải trí cuối tuần, phim làm tròn việc; xét về sự mới mẻ thì không có gì đáng kể giúp cả hai nhóm người đọc dùng được bài của bạn.
Tôn trọng khán giả không có nghĩa là chiều theo. Nó có nghĩa là hiểu họ đi xem vì điều gì, và nói rõ tác phẩm có đáp ứng điều đó không.
Khoảng cách giữa phê bình và khán giả, khi được hiểu đúng, là nguồn của những cuộc trò chuyện thú vị nhất về một tác phẩm.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao phim nghệ thuật thường được phê bình khen nhưng ít khán giả?
Vì phim nghệ thuật thường thử nghiệm cách kể, nhịp chậm, đòi hỏi người xem chú ý nhiều. Người phê bình đánh giá cao sự táo bạo đó, còn nhiều khán giả đi xem để thư giãn nên thấy mệt.
Phim bị phê bình chê có nên đi xem không?
Đọc lý do bị chê. Nếu lý do không quan trọng với bạn, như phim theo công thức quen trong khi bạn chỉ cần giải trí, bạn vẫn có thể có một buổi tối vui.
Người phê bình có coi thường khán giả không?
Một số người có, và đó là thiếu sót. Người phê bình tốt hiểu rằng khán giả đi xem vì nhiều lý do chính đáng, và đánh giá tác phẩm theo đúng mục tiêu của nó.
Điểm của khán giả có bị thổi phồng bởi người hâm mộ không?
Có thể, nhất là ngay sau khi ra mắt, khi người hâm mộ đi xem đầu tiên. Điểm thường ổn định hơn sau một thời gian khi nhiều khán giả đa dạng hơn tham gia.
Nếu mình nghĩ khác cả phê bình lẫn khán giả thì sao?
Hoàn toàn bình thường. Cảm nhận của bạn có giá trị riêng. Hãy thử viết ra lý do của mình; có thể bạn đang thấy một điều mà cả hai phía chưa nói tới.
