Người sáng tác nên đón nhận phê bình bằng cách chờ cảm xúc đầu tiên lắng xuống, tách lời nhận xét về tác phẩm khỏi cảm giác bị đánh giá con người mình, tìm những ý được nhiều người nhắc lại, và chỉ giữ lại những gì giúp tác phẩm sau tốt hơn. Không phải lời phê bình nào cũng đúng, và cũng không cần trả lời mọi lời phê bình.
Chào bạn, đây là Nhà Phê Bình. Tới đây, mình đổi chỗ ngồi: không phải người viết phê bình mà là người bị phê bình. Ai từng làm ra một thứ gì đó, một cuốn sách, một bài hát, một món ăn, một bộ phim ngắn, đều biết cảm giác đọc lời chê về đứa con tinh thần của mình. Tập này dành cho những lúc ấy.
Cảm xúc đầu tiên là bình thường
Đọc một bài phê bình chê tác phẩm của mình, phản ứng đầu tiên thường là đau, giận, hoặc muốn phản bác ngay. Đó là phản ứng rất con người. Bạn đã bỏ vào tác phẩm thời gian, công sức, cảm xúc, nên lời chê có cảm giác như chê chính mình.
Điều quan trọng là không hành động trong cơn cảm xúc đầu tiên. Đừng trả lời, đừng đăng bài phản bác, đừng nhắn tin cho người viết. Những gì làm trong lúc này thường khiến bạn hối tiếc.
Hãy cho mình thời gian, một ngày, vài ngày. Làm việc khác, nói chuyện với người thân, rồi quay lại đọc khi đã bình tĩnh.
Lần đọc thứ hai thường khác hẳn lần đầu. Có những câu tưởng như cay nghiệt hoá ra chỉ là nhận xét thẳng, và có những ý thật sự hữu ích nằm lẫn trong đó.
Tách tác phẩm khỏi bản thân
Một lời phê bình về tác phẩm không phải là lời phán xét về con người bạn. Cuốn sách có cấu trúc rời rạc không có nghĩa bạn là người kém cỏi. Món ăn hơi mặn không có nghĩa bạn là đầu bếp tồi.
Tách được hai điều này giúp bạn đọc phê bình như đọc thông tin, thay vì như bị tấn công. Bạn có thể tự hỏi một cách bình tĩnh: nhận xét này có đúng không, và nếu đúng, mình có thể làm gì.
Dĩ nhiên, có những lời phê bình trượt sang công kích cá nhân. Những lời đó không phải là phê bình, và bạn không có nghĩa vụ tiếp nhận chúng. Hãy bỏ qua phần công kích, giữ lại phần nhận xét nếu có.
Nhiều người làm nghề lâu năm kể rằng họ học được cách coi tác phẩm đã ra mắt như một thứ đã rời khỏi tay mình, có đời sống riêng. Điều đó giúp họ bớt đau khi nó bị chê.
Lọc những gì có ích
Không phải lời phê bình nào cũng có giá trị như nhau. Có lời đến từ người hiểu nghề và đọc kỹ, có lời đến từ người đọc lướt hoặc khác gu hoàn toàn.
Một cách lọc hiệu quả là tìm những ý được nhiều người nhắc lại. Nếu nhiều người viết khác nhau, khác gu nhau, cùng nói phần giữa cuốn sách bị chậm, rất có thể đó là vấn đề thật.
Một cách khác là xem lời phê bình có cụ thể không. Nhận xét kèm dẫn chứng thường đáng cân nhắc hơn nhận xét chung chung. Câu chương bảy lặp lại ý của chương ba hữu ích hơn câu sách chán.
Và hãy nhớ mục tiêu của bạn. Nếu bạn cố ý làm một bộ phim chậm cho một nhóm khán giả nhất định, lời chê phim chậm từ người thích phim hành động có thể không cần thay đổi gì.
Khi nào nên trả lời, khi nào im lặng?
Phần lớn trường hợp, im lặng là lựa chọn tốt nhất. Người sáng tác tranh cãi với người phê bình hiếm khi được lợi: người đọc thường thấy người làm đang tự ái, và cuộc tranh cãi làm lời chê lan rộng hơn.
Có những trường hợp nên lên tiếng: khi bài viết có thông tin sai sự thật về tác phẩm hoặc về bạn, như nói sai nội dung, gán cho bạn một phát ngôn bạn không nói. Khi đó, đính chính ngắn gọn, lịch sự, chỉ vào sự thật.
Một số người chọn cảm ơn người phê bình, kể cả khi bị chê. Một lời cảm ơn ngắn, chân thành, không biện hộ, thường để lại ấn tượng rất tốt với người đọc.
Nếu bị công kích cá nhân hoặc xúc phạm nghiêm trọng, hãy lưu lại bằng chứng và cân nhắc hỏi ý kiến người có chuyên môn pháp lý, thay vì đáp trả trên mạng.
Biến phê bình thành bài học
Sau khi lọc, hãy ghi lại những ý có ích. Một cuốn sổ, một tệp ghi chú, gồm những điều nhiều người nhắc và bạn thấy đúng. Khi làm tác phẩm tiếp theo, đọc lại sổ đó.
Đừng cố sửa mọi thứ cùng lúc. Chọn một hai điều quan trọng nhất để cải thiện trong tác phẩm sau. Thay đổi từng bước bền hơn là đập đi làm lại toàn bộ phong cách.
Và giữ lại cả những lời khen cụ thể. Chúng cho bạn biết điều gì đang làm tốt và nên giữ. Người sáng tác thường nhớ lời chê lâu hơn lời khen, nên ghi lại lời khen cũng là một cách cân bằng.
Lời phê bình khó nghe nhất mà bạn từng nhận, giờ nhìn lại, nó có giúp bạn điều gì không?
Câu hỏi thường gặp
Có nên đọc mọi bài phê bình về tác phẩm của mình không?
Không bắt buộc. Một số người chọn đọc kỹ vài nguồn đáng tin và bỏ qua phần còn lại để giữ tinh thần. Điều quan trọng là có cách tiếp nhận những ý có ích mà không bị nhấn chìm.
Phản bác một bài phê bình trên mạng có nên không?
Thường là không nên, trừ khi bài có thông tin sai sự thật. Tranh cãi về nhận xét thường làm hại người sáng tác hơn là giúp.
Làm sao biết lời chê là đúng hay chỉ do khác gu?
Xem lời chê có được nhiều người khác gu nhau nhắc lại không, và có cụ thể, có dẫn chứng không. Lời chê chỉ đến từ một nhóm có gu rất khác thường là chuyện gu.
Bị chê nặng có nên bỏ nghề không?
Một bài phê bình hay một tác phẩm không thành công không định nghĩa cả sự nghiệp. Rất nhiều người làm nghề lâu năm từng bị chê nặng ở những tác phẩm đầu. Hãy lấy ý có ích và làm tiếp.
Có nên cảm ơn người viết bài chê mình không?
Một lời cảm ơn ngắn, chân thành, không biện hộ có thể để lại ấn tượng tốt. Nhưng không bắt buộc; im lặng cũng là lựa chọn đàng hoàng.
