Trước khi đăng một bài phê bình, hãy kiểm năm thứ: nhận định chính đã rõ chưa, mỗi nhận xét đã có dẫn chứng chưa, thông tin thực tế đã chính xác chưa, giọng văn có công bằng không, và câu chữ có thừa không. Để bài qua một đêm rồi đọc to lên là hai cách đơn giản nhất mà hiệu quả nhất để thấy những lỗi mình không thấy lúc đang viết.
Chào bạn, đây là Nhà Phê Bình. Bản nháp đầu tiên gần như không bao giờ là bản tốt nhất. Người viết lâu năm dành cho việc sửa nhiều thời gian không kém việc viết. Tập này mình đưa ra một danh sách kiểm tra mà bạn có thể dùng ngay cho bài tiếp theo.
Để bài qua một đêm
Lúc vừa viết xong, bạn đọc lại bài bằng trí nhớ chứ không bằng mắt. Bạn biết mình định nói gì nên thấy mọi câu đều rõ, dù người khác đọc có thể không hiểu.
Để bài qua một đêm, hoặc ít nhất vài giờ, giúp bạn đọc lại như một người đọc mới. Những câu tối nghĩa, những lời khen quá đà, những chỗ lặp ý sẽ hiện ra rõ hơn.
Khoảng nghỉ này cũng giúp cảm xúc lắng xuống. Nếu bạn viết khi còn bực vì một bữa ăn tệ, sáng hôm sau đọc lại có thể thấy vài câu quá nặng tay.
Nếu hạn chót gấp không cho phép để qua đêm, hãy làm việc khác một lúc, đi dạo, uống nước, rồi quay lại. Một khoảng nghỉ ngắn vẫn tốt hơn không có.
Kiểm nhận định và dẫn chứng
Đọc câu mở và câu kết. Chỉ đọc hai câu đó, người đọc có biết bạn nghĩ gì không. Nếu không, nhận định chưa rõ.
Gạch dưới mọi nhận xét trong bài. Với mỗi nhận xét, tìm dẫn chứng đi kèm. Nhận xét nào trống trơn, hãy thêm dẫn chứng hoặc làm nhẹ nhận xét đó đi.
Kiểm xem các đoạn phân tích có thật sự phục vụ nhận định chính không. Đoạn nào lạc đề, dù hay, cân nhắc cắt hoặc chuyển sang bài khác.
Kiểm sự nhất quán: có chỗ nào bạn khen một điều ở đoạn đầu rồi chê chính điều đó ở đoạn sau không. Nếu có, hoặc bạn đang thấy hai mặt và cần nói rõ, hoặc bạn đang mâu thuẫn và cần chọn.
Kiểm thông tin thực tế
Tên người, tên tác phẩm, tên nhân vật, ngày phát hành, tên quán, khu vực, giờ mở cửa. Mỗi thông tin sai là một lý do để người đọc nghi ngờ phần còn lại.
Kiểm chính tả tên riêng đặc biệt kỹ. Viết sai tên người làm ra tác phẩm vừa thiếu tôn trọng vừa cho thấy sự cẩu thả.
Kiểm trích dẫn: từng chữ có đúng nguyên văn không, có trích đúng ngữ cảnh không. Một câu trích bị cắt khỏi ngữ cảnh có thể mang nghĩa ngược lại.
Kiểm những chi tiết về tác phẩm mà bạn nhắc từ trí nhớ. Nếu không chắc cảnh đó xảy ra trước hay sau, hoặc món đó có rau gì, hãy kiểm lại hoặc bỏ đi.
Kiểm giọng văn và sự công bằng
Đọc lại bài dưới con mắt người làm ra tác phẩm. Có câu nào xúc phạm con người thay vì nhận xét tác phẩm không. Có câu đùa nào chỉ để khoe mà không có thông tin không.
Đọc lại dưới con mắt người đọc khác gu. Họ có hiểu vì sao bạn nghĩ vậy không, và có đủ thông tin để tự quyết định khác bạn không.
Kiểm lời minh bạch: nếu được mời, được tặng, có quen biết, đã ghi rõ chưa và ở chỗ dễ thấy chưa.
Kiểm những từ tuyệt đối như nhất, tệ nhất, không bao giờ, luôn luôn. Mỗi từ như vậy cần được cân nhắc xem bằng chứng của bạn có đủ để nói mạnh như thế không.
Đọc to và cắt câu thừa
Đọc to bài viết là cách kiểm câu chữ tốt nhất. Câu nào làm bạn vấp, câu nào dài tới mức hụt hơi, câu nào nghe gượng, đều lộ ra ngay khi nói thành tiếng.
Trong lúc đọc to, để ý những chữ lặp lại quá nhiều, những cụm sáo rỗng, những câu mở đầu giống nhau. Thay bằng cách diễn đạt khác hoặc cắt.
Cắt câu thừa: những câu chỉ nhắc lại ý câu trước, những lời rào đón như mình nghĩ là, có lẽ là đặt ở mọi câu, những đoạn chuyển dài dòng. Bài sẽ gọn và mạnh hơn.
Cuối cùng, đọc tiêu đề và đoạn mô tả ngắn. Chúng có phản ánh đúng nội dung không, có tiết lộ nội dung không cần thiết không. Bạn có thói quen đọc to bài của mình trước khi đăng chưa?
Một quy trình sửa bài gọn cho người bận
Nếu bạn không có nhiều thời gian, hãy gom năm bước trên thành ba lượt đọc. Lượt thứ nhất đọc nhanh cả bài, chỉ để trả lời một câu: mình đã nói rõ điều mình nghĩ chưa.
Lượt thứ hai đọc chậm với cây bút trong tay, đánh dấu mọi tên riêng, con số, trích dẫn và kiểm từng cái. Đây là lượt bắt lỗi sự thật, lỗi tốn uy tín nhất.
Lượt thứ ba đọc to, sửa câu và cắt chữ thừa. Lượt này cũng là lúc bạn nghe giọng văn của mình, xem có chỗ nào gắt hơn ý muốn không.
Nhiều người giữ một danh sách kiểm tra ngắn dán cạnh bàn viết, gồm đúng những lỗi họ hay mắc. Mỗi người có lỗi quen riêng, và danh sách của chính bạn sẽ hữu ích hơn mọi danh sách chung.
Câu hỏi thường gặp
Nên sửa bài bao nhiêu lần?
Không có con số cố định. Nhiều người sửa hai ba lượt: một lượt cho nhận định và cấu trúc, một lượt cho thông tin, một lượt cho câu chữ. Sửa mãi không dừng cũng không tốt; khi bài đã rõ và đúng thì nên đăng.
Có nên nhờ người khác đọc trước không?
Rất nên, nếu có thể. Người khác thấy những chỗ tối nghĩa và những câu nặng tay mà bạn không thấy. Chỉ cần họ nói được đọc xong có hiểu ý bạn không.
Phát hiện sai sót sau khi đã đăng thì làm sao?
Sửa ngay và ghi chú rõ đã sửa gì nếu đó là lỗi về sự thật. Sửa im lặng một lỗi quan trọng có thể khiến người đọc nghi ngờ.
Đọc to có thật sự giúp ích không?
Có. Tai bắt được những lỗi mà mắt bỏ qua, như câu quá dài, chữ lặp, nhịp vấp. Với bài sẽ được đọc thành tiếng, bước này gần như bắt buộc.
Làm sao biết bài đã đủ tốt để đăng?
Khi nhận định rõ, mỗi nhận xét có dẫn chứng, thông tin đã kiểm, giọng công bằng và đọc to trôi chảy. Hoàn hảo là không có thật; đủ tốt và trung thực là đủ.
