Thông cáo báo chí do bên làm ra sản phẩm viết để quảng bá, còn bài phê bình do một người độc lập viết để đánh giá. Khi một bài tự gọi là đánh giá mà lặp lại câu chữ, số liệu và những lời khen có sẵn trong thông cáo, nó đang chuyển tiếp lời quảng bá chứ không phải phê bình. Người viết vẫn có thể dùng thông cáo làm nguồn thông tin, miễn là tách bạch rõ ràng.
Chào bạn, đây là Nhà Phê Bình. Mỗi khi một bộ phim ra rạp, một cuốn sách phát hành hay một quán mới khai trương, các toà soạn và người viết thường nhận được thông cáo báo chí. Tập này mình nói về cách thông cáo ấy biến thành những bài viết bạn đọc mỗi ngày, và vì sao người đọc nên biết điều đó.
Thông cáo báo chí là gì và nó làm việc gì?
Thông cáo báo chí là văn bản do đơn vị sản xuất, nhà xuất bản, nhà hàng hoặc đơn vị truyền thông của họ viết ra, gửi cho người làm báo và người viết để thông báo một sự kiện. Nó thường có thông tin cơ bản, lời giới thiệu, trích lời người làm, và một số điểm nhấn.
Thông cáo không xấu. Nó là nguồn thông tin hữu ích về những thứ khó tự tìm như ngày phát hành, tên đầy đủ của đội ngũ, bối cảnh sản xuất.
Nhưng thông cáo có một mục đích rõ ràng: khiến người ta quan tâm và có thiện cảm. Vì vậy nó chỉ nói điều tốt, chọn cách diễn đạt hấp dẫn, và có khi phóng đại.
Người đọc thông cáo cần nhớ rằng mình đang đọc lời người bán nói về hàng của mình. Còn người đọc báo thì thường không biết bài mình đang đọc được viết từ thông cáo.
Khi bài viết chỉ là thông cáo được chép lại
Một bài viết chép lại thông cáo thường có vài dấu hiệu: những tính từ quá mạnh như siêu phẩm, hứa hẹn bùng nổ; những con số không có nguồn khác như kinh phí khủng, đầu tư hàng năm trời; và câu trích lời người làm đặt ở vị trí trung tâm.
Nếu bạn đọc nhiều trang tin cùng lúc và thấy những câu gần như y hệt nhau về cùng một sản phẩm, rất có thể tất cả đều xuất phát từ một thông cáo.
Những bài này thường không có ý kiến riêng của người viết. Chúng thông báo, giới thiệu, nhưng không đánh giá, vì người viết thường chưa xem, chưa đọc, chưa ăn.
Vấn đề nảy sinh khi những bài như vậy được trình bày như đánh giá, với tiêu đề kiểu bộ phim không thể bỏ lỡ, khiến người đọc tưởng đó là ý kiến độc lập.
Người phê bình nên dùng thông cáo thế nào?
Người phê bình có thể dùng thông cáo để kiểm thông tin thực tế: tên người, vai trò, ngày phát hành, thời lượng. Những thông tin này cần chính xác, và thông cáo thường là nguồn đầu tiên.
Nhưng mọi đánh giá phải đến từ trải nghiệm của chính người viết. Nếu thông cáo nói bộ phim có kỹ xảo đột phá, người phê bình phải tự xem rồi nói mình thấy gì, không chép nguyên câu đó.
Khi dẫn lại thông tin từ thông cáo, nhất là những tuyên bố như kinh phí, thời gian sản xuất, hãy ghi rõ đó là thông tin do bên sản xuất đưa ra. Người đọc sẽ biết mức tin cậy.
Một quy tắc tốt là đọc thông cáo sau khi đã trải nghiệm tác phẩm và ghi chú cảm nhận, để lời lẽ quảng bá không lây vào cách bạn nhìn.
Thông tin bên sản xuất đưa ra không phải lúc nào cũng đúng
Thông cáo đôi khi chứa những tuyên bố khó kiểm như lần đầu tiên, lớn nhất, duy nhất. Chúng nghe hấp dẫn nhưng thường không có cách xác minh, hoặc đúng trong một nghĩa rất hẹp.
Người phê bình cẩn thận sẽ không lặp lại những tuyên bố này như sự thật. Nếu cần nhắc, hãy nói theo kiểu theo bên sản xuất, hoặc bỏ qua nếu nó không quan trọng với đánh giá.
Với những con số như kinh phí, doanh thu dự kiến, số lượng người tham gia, đặc biệt nên thận trọng. Chúng thường được đưa ra vì mục đích truyền thông.
Thói quen kiểm chứng này không phải là nghi ngờ bên sản xuất, mà là trách nhiệm với người đọc. Người đọc tin bạn vì bạn không lặp lại mù quáng.
Người đọc nhận ra và chọn nguồn thế nào?
Khi đọc một bài về sản phẩm mới, hãy hỏi: người viết đã thật sự trải nghiệm chưa. Bài có chi tiết riêng không, có điểm trừ không, có ý kiến cá nhân không.
Tìm những người viết, những chuyên mục có thói quen đánh giá độc lập: họ viết sau khi xem, có lúc chê, có lúc khen, và phân biệt rõ tin giới thiệu với bài đánh giá.
Một bài giới thiệu không có gì xấu nếu nó được gọi đúng tên. Nhiều trang tin tách riêng chuyên mục tin tức với chuyên mục phê bình; đó là dấu hiệu tốt.
Lần tới thấy nhiều bài khen cùng một sản phẩm mới với câu chữ na ná nhau, bạn thử tìm xem có bài nào viết bằng giọng của riêng người viết không?
Câu hỏi thường gặp
Dùng thông tin từ thông cáo báo chí có phải là đạo văn không?
Dùng thông tin thực tế như tên, ngày, thời lượng là bình thường. Nhưng chép nguyên câu chữ đánh giá, quảng bá của thông cáo rồi trình bày như ý kiến của mình là không trung thực với người đọc.
Vì sao nhiều trang tin đăng bài giống hệt nhau?
Thường vì cùng sử dụng một thông cáo báo chí. Điều này hợp lý với tin thông báo, nhưng không nên được trình bày như đánh giá độc lập.
Người viết review có nên nhận thông cáo báo chí không?
Nhận không có vấn đề, vì đó là nguồn thông tin. Điều quan trọng là đánh giá phải dựa trên trải nghiệm thật và không bị lời lẽ quảng bá chi phối.
Làm sao biết một bài báo là tin giới thiệu hay bài phê bình?
Bài phê bình có ý kiến riêng, chi tiết trải nghiệm, và thường có cả khen lẫn chê. Tin giới thiệu thường chỉ có thông tin và lời khen chung, nhiều trích lời người làm.
Tuyên bố lần đầu tiên, duy nhất trong thông cáo có nên tin không?
Nên thận trọng, vì những tuyên bố này khó kiểm và thường mang tính quảng bá. Nếu cần nhắc tới, hãy ghi rõ là theo bên sản xuất.
