Chấm điểm sao có ích vì người đọc nắm được kết luận chỉ trong một cái liếc, nhưng có hại khi con số thay cho lý do, khi thang điểm không được giải thích, và khi điểm của những thứ rất khác nhau bị đem ra so với nhau. Nếu chọn chấm điểm, hãy nói rõ thang điểm của mình, giữ nó nhất quán qua mọi bài, và để phần chữ gánh trọng tâm.
Chào bạn, đây là Nhà Phê Bình. Có những người phê bình nổi tiếng chưa bao giờ chấm điểm, có những người làm nên thương hiệu nhờ cách chấm của mình. Ở ta, hầu như ai viết review trên mạng cũng được hỏi: vậy cho mấy sao. Tập này mình nói cho rõ cái lợi, cái hại, và cách chấm nếu bạn chọn chấm.
Vì sao người đọc thích điểm số?
Điểm số tiết kiệm thời gian. Người đọc đang lướt điện thoại, họ muốn biết ngay có đáng không. Một con số làm điều đó nhanh hơn mọi câu văn.
Điểm số cũng giúp so sánh trong cùng một người viết. Nếu bạn đã quen một người chấm phim, bạn biết bốn sao của họ nghĩa là gì, và có thể chọn nhanh giữa hai bộ phim họ đã chấm.
Và điểm số tạo cảm giác rõ ràng, quyết đoán. Trong khi phần chữ có thể nhiều sắc thái, con số buộc người viết phải chốt một kết luận.
Với các trang tổng hợp đánh giá, điểm số còn là thứ duy nhất có thể cộng lại và tính trung bình. Không ai cộng được những đoạn văn, nên con số trở thành ngôn ngữ chung giữa hàng trăm người viết khác nhau.
Những lợi ích này là thật. Vấn đề là chúng đi kèm những cái giá mà người viết cần biết, và nhiều cái giá chỉ lộ ra khi bài đã đăng, khi con số bắt đầu sống một cuộc đời riêng, tách khỏi phần chữ bạn viết.
Cái giá của một con số
Cái giá thứ nhất: điểm số thay cho lý do. Nhiều người đọc chỉ nhìn số rồi bỏ đi, không đọc phần giải thích. Mọi sắc thái bạn viết, như phim hợp với ai, mạnh ở đâu, yếu ở đâu, bị bỏ qua.
Cái giá thứ hai: điểm số giả vờ chính xác. Một bộ phim ba sao rưỡi và một bộ phim bốn sao có thật sự khác nhau đúng nửa sao không. Con số tạo cảm giác đo lường, trong khi phía sau là một cảm nhận.
Cái giá thứ ba: so sánh vô nghĩa. Một quán phở vỉa hè năm sao và một nhà hàng sang năm sao không thể so, nhưng người đọc dễ đặt chúng cạnh nhau.
Cái giá thứ tư: điểm số bị dùng ngoài ngữ cảnh. Nhà sản xuất có thể lấy năm sao của bạn in lên quảng cáo, bỏ hết những lời lưu ý đi kèm.
Nếu chấm, hãy xây một thang điểm rõ ràng
Nếu bạn quyết định chấm điểm, việc đầu tiên là định nghĩa thang. Mỗi mức nghĩa là gì. Ví dụ năm sao là tác phẩm xuất sắc, đáng nhớ lâu; bốn sao là rất tốt, đáng đi xem; ba sao là khá, hợp với người thích thể loại; hai sao là có vấn đề lớn; một sao là không nên tốn thời gian.
Công bố thang này ở trang giới thiệu, và nhắc lại ngắn gọn khi cần. Người đọc mới sẽ hiểu điểm của bạn, người đọc cũ sẽ tin vào sự nhất quán.
Quyết định có dùng nửa sao không. Nửa sao cho thêm sắc thái nhưng cũng làm tăng cảm giác chính xác giả. Nhiều người chọn thang ít mức để tránh tranh cãi vụn vặt.
Và quyết định bạn chấm theo chuẩn nào: so với thể loại, so với mọi tác phẩm, hay so với mục tiêu của chính tác phẩm. Ghi rõ điều đó.
Giữ nhất quán qua thời gian
Thang điểm có xu hướng trôi. Khi viết lâu, nhiều người dễ dãi dần, ba sao thành bốn sao để tránh phiền phức. Hoặc ngược lại, khắt khe dần vì đã xem quá nhiều.
Một cách giữ nhất quán là thỉnh thoảng đọc lại những bài đã chấm, và hỏi nếu chấm lại hôm nay, mình có cho cùng điểm không. Nếu không, hãy tìm hiểu vì sao.
Một cách khác là giữ vài tác phẩm làm mốc cho từng mức điểm. Khi phân vân, đặt tác phẩm mới cạnh các mốc đó.
Nếu bạn đổi ý về điểm của một tác phẩm sau này, có thể ghi chú cập nhật, nói rõ vì sao. Đó là sự trung thực đáng quý.
Không chấm cũng là một lựa chọn
Nhiều người phê bình chọn không chấm điểm, để buộc người đọc đọc phần chữ. Họ thay điểm số bằng một câu kết rõ ràng, như nên xem nếu bạn thích nhịp chậm, bỏ qua nếu bạn cần giải trí nhẹ.
Cách này mất đi sự nhanh gọn, nhưng giữ được sắc thái. Nó hợp với những bài dài, phân tích sâu, hoặc những tác phẩm khó xếp vào một con số.
Cũng có cách lai: không chấm sao mà dùng vài nhãn đơn giản như rất đáng xem, đáng xem, tuỳ gu. Nhãn ít mức và có chữ nên khó bị hiểu sai hơn con số.
Dù chọn cách nào, hãy nhớ rằng con số hay nhãn chỉ là cánh cửa; căn phòng thật nằm ở phần chữ. Lần cuối bạn chọn phim theo điểm số, bạn có đọc phần lý do không?
Câu hỏi thường gặp
Thang năm sao và thang mười điểm cái nào tốt hơn?
Không có cái nào tốt hơn tuyệt đối. Thang ít mức đơn giản và ít tranh cãi, thang nhiều mức cho nhiều sắc thái hơn nhưng dễ tạo cảm giác chính xác giả. Quan trọng là định nghĩa rõ và giữ nhất quán.
Có nên cho điểm tối đa không?
Nên dành cho tác phẩm thật sự đặc biệt. Cho điểm tối đa quá thường xuyên khiến nó mất giá trị, và người đọc không còn phân biệt được tác phẩm xuất sắc với tác phẩm tốt.
Điểm của mình bị nhà sản xuất dùng quảng cáo thì sao?
Khó ngăn hoàn toàn. Bạn có thể ghi trong trang giới thiệu cách dùng điểm của mình và, nếu bị trích sai ngữ cảnh, lên tiếng ngắn gọn để người đọc biết.
Có nên chấm điểm từng tiêu chí riêng như hình ảnh, âm thanh, kịch bản?
Có thể giúp người đọc thấy điểm mạnh yếu, nhưng dễ biến bài thành bảng điểm khô khan và khiến người ta cộng trung bình một cách máy móc. Nếu dùng, vẫn cần phần chữ giải thích.
Người đọc chỉ nhìn điểm mà không đọc bài thì làm sao?
Đặt một câu kết luận ngắn ngay cạnh điểm, nói rõ tác phẩm hợp với ai. Như vậy người lướt nhanh vẫn nhận được nhiều hơn một con số.
