Đánh giá tác phẩm theo đúng mục tiêu của nó nghĩa là trước khi khen hay chê, hãy hỏi tác phẩm này muốn làm gì và làm cho ai, rồi xét nó đã làm điều đó tốt tới đâu. Một phim hoạt hình cho trẻ nhỏ không nên bị chê vì thiếu chiều sâu triết học; nhưng nếu chính mục tiêu đó tầm thường hay có hại, người phê bình vẫn có quyền nói ra.
Chào bạn, đây là Nhà Phê Bình. Một trong những lời chê thiếu công bằng nhất là chê một tác phẩm vì nó không phải là thứ mà nó chưa bao giờ định trở thành. Tập này mình nói về cách đọc ra mục tiêu của tác phẩm, và ranh giới giữa tôn trọng mục tiêu với dễ dãi.
Chê một chiếc xe máy vì không bay được
Hình ảnh này nghe buồn cười, nhưng trong phê bình nó xảy ra hằng ngày. Một bộ phim hài tết được chê vì không đủ nghệ thuật. Một cuốn sách hướng dẫn nấu ăn bị chê vì văn không bay bổng. Một quán cơm bình dân bị chê vì không có rượu vang.
Những lời chê đó không sai về sự thật, phim hài tết đúng là không phải phim nghệ thuật, nhưng chúng không giúp ai. Khán giả của phim hài tết không cần biết nó có nghệ thuật không, họ cần biết nó có làm cả nhà cười không.
Người phê bình lấy chuẩn của thể loại mình yêu để đo mọi thứ thì vô tình xúc phạm những khán giả khác, và mất đi cơ hội đánh giá thật sự hữu ích.
Câu hỏi đúng không phải là phim này có giống phim mình thích không, mà là phim này có làm tốt việc của nó không.
Cách đọc ra mục tiêu của một tác phẩm
Mục tiêu đôi khi được nói thẳng, như trong lời giới thiệu, trong cách quảng bá, trong thể loại được ghi. Một cuốn sách ghi là truyện tranh cho thiếu nhi, một bộ phim quảng bá là phim gia đình dịp lễ.
Nhưng nhiều khi bạn phải đọc từ chính tác phẩm. Phim dành nhiều thời gian cho những cảnh nhìn ngắm im lặng thì nó muốn bạn thấm, không muốn bạn hồi hộp. Quán bày bàn ghế nhỏ ra vỉa hè thì nó muốn bạn ăn nhanh, rẻ, gần gũi.
Hãy để ý đối tượng: ngôn ngữ, độ dài, độ phức tạp cho bạn biết tác phẩm đang nói với ai. Một cuốn sách khoa học giải thích từng thuật ngữ là sách cho người mới; chê nó đơn giản là chê nhầm người đọc.
Khi đã đọc ra mục tiêu, hãy viết nó vào bài. Câu đây là một bộ phim hài gia đình, làm ra để cả nhà cùng xem dịp lễ cho người đọc biết bạn đang đo bằng thước nào.
Làm tốt việc của mình: tiêu chí cụ thể
Khi đã biết mục tiêu, tiêu chí đánh giá trở nên rõ ràng. Phim hài thì có buồn cười không, tiếng cười có duyên hay dung tục, nhịp có giữ được không. Phim kinh dị thì có làm sợ không, sợ bằng không khí hay chỉ bằng tiếng động đột ngột.
Với quán ăn bình dân, câu hỏi là có ngon so với tầm giá không, có nhanh không, có sạch không, có đều không. Với nhà hàng cao cấp, câu hỏi khác: trải nghiệm có tương xứng với số tiền không, có điều gì đáng nhớ không.
Với sách cho người mới học một môn, câu hỏi là có dễ hiểu không, có chính xác không, có dẫn người đọc đi tiếp được không.
Những tiêu chí này cho phép bạn khen một tác phẩm đại chúng một cách chân thành, và chê một tác phẩm nghệ thuật một cách có căn cứ, mà không lẫn lộn chuẩn.
Khi nào được chất vấn chính mục tiêu?
Tôn trọng mục tiêu không có nghĩa là chấp nhận mọi mục tiêu. Có những tác phẩm làm rất tốt việc của mình, nhưng việc đó có vấn đề. Một bộ phim hài làm khán giả cười rất nhiều nhưng bằng cách chế giễu người khuyết tật, thì làm tốt mục tiêu chính là điều đáng phê phán.
Cũng có những mục tiêu quá thấp so với khả năng. Một nhóm làm phim giàu kinh nghiệm, kinh phí lớn, lại chỉ nhắm làm một bản sao an toàn của những gì đã có. Người phê bình có quyền hỏi vì sao không đòi hỏi hơn.
Khi chất vấn mục tiêu, hãy tách nó thành một phần riêng trong bài. Trước tiên đánh giá tác phẩm có làm tốt việc nó định làm không, sau đó mới bàn việc đó có đáng làm không.
Tách như vậy giúp người đọc nhận được cả hai thông tin: tác phẩm có hợp với nhu cầu của họ không, và bạn nghĩ gì về giá trị sâu hơn của nó.
Một lời nhắc cho người viết lẫn người đọc
Với người viết, hãy tự hỏi trước mỗi bài: mình đang đo tác phẩm này bằng thước của nó hay thước của mình. Nếu là thước của mình, hãy nói rõ, hoặc đổi thước.
Với người đọc, khi thấy một bài chê, hãy xem người viết chê vì tác phẩm làm kém việc của nó, hay vì nó không phải loại người viết thích. Hai loại chê này có giá trị rất khác nhau với bạn.
Cách nhìn theo mục tiêu cũng giúp chúng ta bớt khinh thường. Rất nhiều tác phẩm đại chúng đòi hỏi tay nghề không kém tác phẩm nghệ thuật, chỉ là tay nghề phục vụ một mục tiêu khác.
Lần gần nhất bạn chê một thứ gì đó, bạn đã đo nó bằng mục tiêu của nó hay bằng mong muốn của riêng bạn?
Câu hỏi thường gặp
Phim giải trí có nên được đánh giá thấp hơn phim nghệ thuật không?
Không nhất thiết. Mỗi loại có mục tiêu riêng, và một phim giải trí làm xuất sắc việc của nó có thể đáng khen hơn một phim nghệ thuật làm dở. So sánh trực tiếp hai loại thường ít ý nghĩa.
Làm sao biết mục tiêu thật của tác phẩm khi quảng cáo nói một đằng?
Tin vào chính tác phẩm hơn quảng cáo. Nếu quảng cáo hứa một điều mà tác phẩm làm điều khác, đó cũng là một nhận xét đáng nêu cho người đọc.
Tác phẩm có mục tiêu tốt nhưng làm dở thì sao?
Ghi nhận ý định, nhưng vẫn đánh giá rõ việc thực hiện chưa đạt. Mục tiêu tốt không bù được cho tay nghề yếu, dù có thể khiến lời chê nhẹ nhàng hơn.
Có nên đánh giá quán bình dân và nhà hàng cao cấp bằng cùng thang điểm?
Nếu dùng chung thang, hãy nói rõ chuẩn so là theo kiểu quán và mức giá. Năm sao cho quán bình dân và năm sao cho nhà hàng sang nên được hiểu là xuất sắc trong loại của mình.
Chất vấn mục tiêu của tác phẩm có phải là áp đặt gu không?
Không, nếu bạn có lý do rõ ràng như tác phẩm gây hại, xúc phạm, hoặc lãng phí tiềm năng lớn. Nó thành áp đặt khi lý do duy nhất là mục tiêu đó không hợp sở thích của bạn.
