Đánh giá công tâm không có nghĩa là không có ý kiến; nó có nghĩa là ý kiến được hình thành từ chính tác phẩm, dựa trên một chuẩn được nói rõ, áp dụng như nhau cho mọi tác phẩm cùng loại, và không để lợi ích hay tình cảm riêng kéo lệch. Người đánh giá công tâm vẫn có gu, chỉ là họ biết gu của mình nằm ở đâu và không giấu nó.
Chào bạn, đây là Nhà Phê Bình. Chữ công tâm được dùng rất nhiều, nhất là khi người ta muốn chê ai đó thiếu nó. Nhưng thật ra công tâm là gì, có đạt được không, và làm sao biết mình đang công tâm? Tập này mình cố gắng trả lời cụ thể.
Công tâm không phải là khách quan tuyệt đối
Nhiều người nghĩ đánh giá công tâm là đánh giá khách quan như một cái máy đo. Nhưng phê bình nghệ thuật, ẩm thực, âm nhạc không thể khách quan tuyệt đối, vì nó luôn đi qua cảm nhận của một con người cụ thể.
Nếu đòi khách quan tuyệt đối, người phê bình sẽ chỉ còn liệt kê thông số: phim dài bao nhiêu phút, sách bao nhiêu trang. Những thứ đó đúng nhưng không giúp ai.
Công tâm là một mục tiêu khác: giữ cho cảm nhận cá nhân được dẫn dắt bởi tác phẩm, không bởi những thứ bên ngoài như người làm là ai, mình được gì, đám đông đang nghĩ gì.
Nói cách khác, khách quan là không có người đứng nhìn, còn công tâm là người đứng nhìn biết mình đứng ở đâu và cố đứng cho thẳng.
Bốn điều kiện của một nhận xét công tâm
Điều kiện thứ nhất: nhận xét xuất phát từ tác phẩm. Mỗi lời khen chê đều chỉ được về một chi tiết trong tác phẩm, không phải về tin đồn, đời tư hay danh tiếng của người làm.
Điều kiện thứ hai: chuẩn được nói rõ. Người đọc biết bạn đang đo bằng thước nào, mục tiêu của tác phẩm, các tác phẩm cùng loại, hay kỳ vọng của người bỏ tiền.
Điều kiện thứ ba: chuẩn được áp dụng nhất quán. Nếu hôm nay bạn chê một phim vì kết thúc vội, thì một phim khác của người bạn quý cũng kết thúc vội phải bị nhận xét tương tự.
Điều kiện thứ tư: không có lợi ích che giấu. Nếu có quan hệ, quà tặng, lời mời, thì người đọc phải được biết. Bốn điều kiện này không bảo đảm bạn đúng, nhưng bảo đảm bạn công bằng.
Gu cá nhân: giấu đi hay nói ra?
Mỗi người phê bình có gu. Có người thích phim chậm, có người thích nhịp nhanh; có người mê văn giàu hình ảnh, có người thích văn khô gọn. Gu không phải lỗi, nó là thứ làm nên giọng riêng.
Vấn đề chỉ nảy sinh khi gu bị giấu đi và đội lốt chuẩn chung. Câu phim này quá chậm, ai xem cũng chán là gu đội lốt. Câu với một người vốn thích nhịp nhanh như mình, nửa đầu phim là thử thách là gu được nói ra.
Nói ra gu giúp người đọc tự điều chỉnh. Ai cùng gu sẽ tin bạn, ai khác gu sẽ biết lời chê của bạn có thể là điểm cộng với họ.
Nói ra gu cũng giúp chính bạn. Khi phải viết rõ mình thích gì, bạn sẽ dễ nhận ra khi nào gu đang thay mình đánh giá.
Cách tự kiểm trước khi đăng
Phép thử thứ nhất là đổi tên. Tưởng tượng tác phẩm này y nguyên nhưng do một người bạn rất quý làm ra, hoặc do một người bạn không ưa làm ra. Nếu nhận xét của bạn thay đổi, phần thay đổi đó không công tâm.
Phép thử thứ hai là tìm lời khen trong bài chê và lời chê trong bài khen. Hầu như tác phẩm nào cũng có cả điểm mạnh lẫn điểm yếu. Nếu bài của bạn chỉ có một màu, hãy xem lại có phải bạn đã bỏ sót điều gì không. Nếu thật sự chỉ có một màu, cứ giữ nguyên.
Phép thử thứ ba là nhìn lại các bài cũ. Bạn đã từng khen chê điều tương tự ở tác phẩm khác thế nào. Nếu có mâu thuẫn, hoặc bạn đã đổi quan điểm và nên nói ra, hoặc bạn đang thiếu nhất quán.
Phép thử thứ tư là đọc bài dưới con mắt người làm ra tác phẩm. Họ có thấy bị đối xử công bằng không, dù không vui.
Công tâm cũng cần can đảm
Có một kiểu thiếu công tâm ít được nhắc: sợ. Sợ chê một tác phẩm đang được khen nhiều, sợ khen một tác phẩm đang bị chê, sợ làm mất lòng người quen, sợ bị cộng đồng người hâm mộ tấn công.
Khi sợ, người ta hay chọn cách viết nước đôi, nói cho có, hoặc né không viết. Kết quả là người đọc không nhận được ý kiến thật.
Công tâm đôi khi có nghĩa là đứng một mình. Bạn không cần gây sốc, nhưng nếu bằng chứng đưa bạn tới một kết luận khác số đông, hãy nói ra với đủ lý do.
Và cũng cần can đảm để nhận mình sai. Khi người khác chỉ ra một chỗ bạn đánh giá thiếu công bằng, sửa lại công khai là hành động công tâm nhất. Lần gần nhất bạn đổi ý về một tác phẩm, điều gì đã khiến bạn đổi?
Câu hỏi thường gặp
Người phê bình có được có gu riêng không?
Được, và nên có. Điều cần là nói rõ gu đó với người đọc và không để nó đội lốt chuẩn chung. Gu được nói ra là một phần của sự minh bạch.
Đánh giá công tâm có nghĩa là phải khen chê cân bằng không?
Không. Công tâm là theo đúng bằng chứng. Nếu tác phẩm xuất sắc thì khen trọn vẹn, nếu kém thì chê rõ. Cố cân bằng giả tạo cũng là một kiểu thiếu công tâm.
Làm sao biết mình đang bị thiên kiến?
Dùng phép thử đổi tên người làm, xem lại cách mình đánh giá những tác phẩm tương tự trước đây, và nhờ một người khác gu đọc bài. Thiên kiến khó tự thấy nên cần những cách kiểm từ bên ngoài.
Có thể công tâm khi viết về tác phẩm của bạn bè không?
Rất khó. Cách an toàn là không viết, hoặc nếu viết thì công khai mối quan hệ ngay từ đầu để người đọc tự cân nhắc.
Công tâm có giống trung lập không?
Không. Trung lập là không nghiêng về bên nào, còn công tâm là nghiêng về đúng bên mà bằng chứng chỉ ra. Người công tâm hoàn toàn có thể có kết luận rõ ràng.
