Nhận xét diễn xuất có căn cứ là chỉ ra một khoảnh khắc cụ thể, tả xem diễn viên đã làm gì bằng giọng nói, ánh mắt, cơ thể và nhịp phản ứng, rồi nói điều đó có thuyết phục với nhân vật và tình huống hay không. Những chữ như tròn vai, nhập vai, diễn đơ chỉ có giá trị khi đi kèm một ví dụ mà người đọc hình dung được.
Chào bạn, đây là Nhà Phê Bình. Diễn xuất là phần người xem nói nhiều nhất và cũng nói mơ hồ nhất. Tập này mình sẽ chỉ cách nhìn diễn xuất theo từng lớp, để lời nhận xét của bạn công bằng với người diễn và có ích cho người đọc.
Vì sao chữ tròn vai gần như không nói gì?
Mở một loạt bài review phim, bạn sẽ gặp lại vài cụm từ quen: diễn xuất tròn vai, nhập vai xuất sắc, diễn có chiều sâu. Chúng nghe như lời khen, nhưng không cho người đọc biết diễn viên làm được gì cụ thể.
Chữ tròn vai đặc biệt mơ hồ. Nó có thể nghĩa là diễn viên không mắc lỗi gì, cũng có thể nghĩa là họ chẳng có gì nổi bật. Người viết dùng nó thường khi chưa nghĩ ra điều cần nói.
Chữ diễn đơ ở phía ngược lại cũng vậy. Đơ ở đâu, mặt không biểu cảm khi lẽ ra phải biểu cảm, hay giọng đều đều trong cảnh cần lên xuống. Có khi một gương mặt ít biểu cảm lại là lựa chọn đúng cho một nhân vật kìm nén.
Thay vì cấm các chữ này, hãy dùng chúng như lời hứa: nếu viết tròn vai thì câu tiếp theo phải giải thích tròn ở đâu.
Bốn lớp để quan sát một vai diễn
Lớp thứ nhất là giọng: nhịp nói, cao độ, chỗ ngừng. Một diễn viên giỏi thường không nói mọi câu với cùng một nhịp. Hãy để ý họ ngừng ở đâu, và chỗ ngừng đó cho bạn biết gì về nhân vật.
Lớp thứ hai là ánh mắt và gương mặt. Máy quay cận cảnh phóng to mọi chuyển động nhỏ, nên diễn trên phim thường cần tiết chế hơn diễn trên sân khấu. Một cái liếc, một cái mím môi nói được nhiều hơn một câu thoại.
Lớp thứ ba là cơ thể: cách đứng, cách đi, tay để đâu. Một người lính già và một nhân viên văn phòng trẻ không thể đi cùng một kiểu. Khi cơ thể diễn viên đổi theo nhân vật, bạn tin vào nhân vật dễ hơn.
Lớp thứ tư là phản ứng, phần hay bị quên nhất. Diễn xuất không chỉ là lúc nói mà còn là lúc nghe. Hãy xem diễn viên làm gì khi người khác đang nói với họ. Nhiều vai diễn đáng nhớ nằm trọn trong những khoảnh khắc nghe ấy.
Đặt diễn xuất vào nhân vật và tình huống
Không có một kiểu diễn đúng cho mọi phim. Phim hài có thể cần cường điệu, phim tâm lý cần tiết chế, phim dành cho thiếu nhi cần biểu cảm rõ ràng. Vì thế câu hỏi không phải diễn có tự nhiên không, mà là diễn có hợp với thế giới phim tạo ra không.
Một cách kiểm tra là hỏi: nhân vật này, trong tình huống này, có hành xử như vậy không. Một người mẹ vừa nghe tin dữ có thể gào khóc, cũng có thể lặng đi và tiếp tục rửa bát. Cả hai đều có thể đúng; điều quan trọng là lựa chọn đó có nhất quán với những gì phim đã cho mình biết về bà.
Khi nhận xét, hãy nêu cả tình huống. Thay vì nói diễn viên khóc giả, hãy nói trong cảnh nhận tin dữ, nhân vật bật khóc ngay lập tức, trong khi suốt phim bà là người kìm nén, nên phản ứng đó thấy vội.
Câu như vậy dài hơn, nhưng nó công bằng với diễn viên và cho người đọc thấy bạn đã thật sự xem.
Lỗi của ai: diễn viên, kịch bản hay dựng phim?
Đây là chỗ người viết review hay đổ oan nhất. Một diễn viên nói câu thoại sượng có thể vì câu thoại viết không giống lời người thật. Khi đó, người diễn giỏi đến mấy cũng khó cứu.
Dựng phim cũng có thể làm hỏng một vai diễn. Nếu người dựng cắt sang cảnh khác trước khi diễn viên kịp phản ứng, khán giả sẽ thấy nhân vật thiếu cảm xúc, trong khi trên trường quay có thể họ đã diễn trọn vẹn.
Lồng tiếng là một yếu tố khác. Ở một số phim, giọng bạn nghe không phải giọng diễn viên gốc, hoặc được thu lại sau. Nếu thấy khớp miệng lệch hay giọng không hợp gương mặt, hãy cẩn thận trước khi quy hết cho người diễn.
Bạn không phải lúc nào cũng biết chắc lỗi thuộc về ai. Khi không chắc, cứ nói rõ là không chắc, và mô tả hiệu ứng trên người xem. Đó là trung thực hơn là chỉ tay bừa.
Viết câu nhận xét diễn xuất cho hay
Công thức đơn giản là ba phần: khoảnh khắc, hành động, hiệu quả. Ví dụ, ở cảnh bữa cơm cuối, người diễn vai bố chỉ đặt đũa xuống chậm hơn mọi khi, và cả bàn im lặng; khoảnh khắc nhỏ đó cho thấy ông đã biết chuyện mà không cần một câu thoại.
Câu như vậy vừa khen đúng chỗ, vừa không tiết lộ quá nhiều nội dung, vừa giúp người đọc khi xem phim nhận ra chi tiết đó.
Với lời chê, công thức giữ nguyên, chỉ thêm sự cân nhắc về nguyên nhân. Ở cảnh cao trào, nhân vật hét lên liên tục suốt một phút, cường độ không đổi, nên cảm xúc thay vì dâng lên lại thành phẳng; có thể đó là chỉ đạo của đạo diễn, nhưng trên màn hình nó làm cảnh mất lực.
Viết vài câu như thế cho mỗi vai chính, bạn sẽ có phần diễn xuất chắc chắn hơn hầu hết những bài review đang có. Lần tới xem phim, bạn thử để ý một nhân vật lúc họ chỉ đang nghe xem sao?
Câu hỏi thường gặp
Diễn xuất tự nhiên có phải lúc nào cũng tốt hơn diễn cường điệu?
Không. Mỗi thể loại và mỗi thế giới phim cần một kiểu diễn khác nhau. Phim hài kịch hay phim cổ tích có thể cần cường điệu có chủ ý; điều quan trọng là kiểu diễn nhất quán với cả bộ phim.
Làm sao nhận xét diễn viên nhí mà không gây tổn thương?
Nên tập trung vào hiệu quả chung của cảnh và cách đạo diễn hướng dẫn các em, tránh nhận xét nặng nề về cá nhân một đứa trẻ. Khen những khoảnh khắc tốt và nói về khó khăn của vai một cách nhẹ nhàng là đủ.
Có nên so diễn viên với vai cũ của họ không?
Có thể, nếu giúp người đọc thấy diễn viên đã thay đổi hay lặp lại mình. Nhưng nên đánh giá vai mới trước hết bằng chính bộ phim này, rồi so sánh chỉ là phần thêm.
Phim lồng tiếng thì nhận xét diễn xuất thế nào?
Hãy tách phần hình thể và gương mặt của diễn viên với phần giọng do người lồng tiếng thể hiện. Nếu có thể, xem bản gốc để so. Nếu không, nói rõ bạn đang nhận xét bản lồng tiếng.
Nhận xét diễn xuất có cần biết về kỹ thuật diễn không?
Biết vài khái niệm cơ bản giúp ích, nhưng không bắt buộc. Quan sát kỹ và mô tả chính xác những gì bạn thấy, kèm hiệu quả lên người xem, đã đủ làm nên một nhận xét có giá trị.
