Nhận xét giọng hát công tâm là tách ra ba lớp: chất giọng mà người hát có sẵn, kỹ thuật họ đã luyện, và cách họ chuyển cảm xúc của lời ca tới người nghe; rồi đặt cả ba lớp ấy vào đúng thể loại và đúng bài hát. Đánh giá một giọng hát chỉ bằng chuyện có lên được nốt cao hay không là cách nhìn hẹp nhất.
Chào bạn, đây là Nhà Phê Bình. Giọng hát là thứ ai cũng tự tin bình luận, từ mâm cơm gia đình tới các chương trình thi hát. Tập này mình sẽ giúp bạn bình luận có căn cứ hơn, và quan trọng hơn, công bằng hơn với người đứng trên sân khấu.
Lớp thứ nhất: chất giọng
Chất giọng là âm sắc tự nhiên của người hát, thứ khiến bạn nhận ra họ chỉ sau vài giây. Có giọng dày và ấm, có giọng mỏng và sáng, có giọng khàn, có giọng trong. Không có chất giọng nào đúng hay sai; chỉ có hợp hay không hợp với bài hát.
Khi mô tả chất giọng, hãy dùng những hình ảnh cụ thể thay vì khen chê. Giọng có độ khàn nhẹ ở âm trầm, nghe như người đang kể chuyện bên bếp lửa là một mô tả. Giọng hay là một đánh giá chưa có lý do.
Cũng nên tránh đem chất giọng ra làm điểm trừ chỉ vì mình không thích. Một người không hợp giọng khàn có thể thấy mọi giọng khàn đều kém, và đó là gu chứ không phải nhận xét.
Lớp chất giọng là thứ người hát ít kiểm soát nhất, nên khi phê bình, phần lớn sức nặng nên dành cho hai lớp sau.
Lớp thứ hai: kỹ thuật
Kỹ thuật là những gì người hát đã luyện: hơi thở, độ chuẩn cao độ, khả năng giữ nốt, chuyển giữa các quãng giọng, nhả chữ. Người nghe không học thanh nhạc vẫn nhận ra nhiều điều ở lớp này nếu chú ý.
Nghe cao độ: có chỗ nào giọng hơi lệch so với nhạc, nghe chênh chênh không. Nghe hơi thở: những câu dài có bị hụt hơi ở cuối không, có những chỗ lấy hơi nghe gấp không. Nghe nhả chữ: bạn có nghe rõ lời không, hay phải đoán.
Với nhạc tiếng Việt, nhả chữ đặc biệt quan trọng vì tiếng Việt có thanh điệu. Một số kiểu hát có thể làm méo dấu, khiến chữ hỏi nghe thành chữ ngã, chữ nặng bị nuốt. Người hát giỏi giữ được cả giai điệu lẫn thanh điệu.
Nhưng kỹ thuật không phải là tất cả. Có những giọng hát kỹ thuật hoàn hảo mà nghe không đọng lại gì, và có những giọng hát còn vụng mà làm người nghe nổi da gà.
Lớp thứ ba: diễn đạt cảm xúc
Đây là lớp khó nói nhất và cũng quan trọng nhất. Người hát có hiểu lời ca không, có làm bạn tin vào câu chuyện trong bài không. Một bài hát buồn hát bằng giọng gào to suốt từ đầu tới cuối thường kém thuyết phục hơn khi người hát biết nén xuống ở những câu thầm thì.
Hãy để ý cách người hát xử lý từng câu: họ nhấn vào chữ nào, kéo dài chữ nào, ngừng ở đâu. Những lựa chọn đó tạo nên cách diễn đạt riêng. Hai người hát cùng một bài có thể cho hai bài hát rất khác nhau.
Để ý cả sự tiết chế. Phô diễn kỹ thuật, luyến láy quá nhiều, lên cao ở mọi chỗ có thể khiến bài hát mất đi cảm xúc. Người hát giỏi biết khi nào không cần thể hiện.
Khi viết, hãy dẫn ra một câu cụ thể và nói người hát đã làm gì với nó. Đó là cách duy nhất để nhận xét về cảm xúc mà không rơi vào chữ sáo.
Đặt giọng hát vào thể loại và bối cảnh
Mỗi thể loại có chuẩn riêng. Hát chèo, hát cải lương, hát nhạc trữ tình, hát nhạc trẻ, hát nhạc thính phòng đòi hỏi những kỹ thuật và cách nhả chữ rất khác nhau. Chấm một giọng hát cải lương bằng chuẩn của nhạc trẻ là không công bằng, và ngược lại.
Nếu bạn không quen một thể loại, hãy nghe những bản thu được nhiều người coi là chuẩn mực trước khi nhận xét, hoặc nói rõ bạn đang nghe với tai của người ngoài.
Bối cảnh thu âm cũng quan trọng. Bản thu trong phòng thu có thể được chỉnh sửa cao độ, ghép nhiều lần hát. Hát sống thì không. So một bản thu trong phòng thu với một buổi hát sống là đem hai thứ khác nhau ra so.
Nếu bạn nhận xét hát sống, hãy tính tới âm thanh của địa điểm, sức khoẻ người hát hôm đó, áp lực sân khấu. Một buổi hát không tốt chưa chắc phản ánh năng lực thật.
Những điều không nên đưa vào nhận xét giọng hát
Ngoại hình, tuổi tác, cân nặng, đời tư của người hát không liên quan tới giọng hát. Đưa chúng vào bài nhận xét là chuyển từ phê bình sang bàn tán.
Những so sánh mang tính hạ thấp, như hát như vịt kêu, giọng như đọc kinh, có thể gây cười nhưng không cho thông tin, và làm người đọc nghi ngờ sự công tâm của bạn.
Cũng tránh đoán bệnh hay đoán chuyện riêng từ giọng hát, kiểu nghe giọng chắc đang có vấn đề sức khoẻ. Nếu giọng hát có dấu hiệu mệt, chỉ cần mô tả điều bạn nghe được.
Cuối cùng, nhớ rằng người hát là người thật đọc được bài của bạn. Câu hỏi để mang theo: giọng hát nào từng làm bạn đổi ý về một bài hát, và nó đã làm điều gì khác?
Câu hỏi thường gặp
Hát cao có phải là hát hay không?
Không nhất thiết. Lên được nốt cao là một kỹ năng, nhưng một bài hát hay cần sự phù hợp giữa giọng, kỹ thuật và cảm xúc. Nhiều bài hát đáng nhớ nhất không đòi hỏi quãng giọng rộng.
Làm sao biết ca sĩ hát lệch cao độ khi mình không học nhạc?
Thường bạn sẽ cảm thấy chênh, hơi khó chịu ở một số nốt so với nhạc nền. Nghe lại đoạn đó vài lần, và so với bản thu khác của cùng bài nếu có, sẽ giúp bạn chắc hơn trước khi viết.
Có nên so sánh hai ca sĩ hát cùng một bài không?
Có thể, nếu mục đích là chỉ ra hai cách hiểu bài hát khác nhau. Nên tránh biến thành cuộc xếp hạng ai hơn ai, vì mỗi người có thể mạnh ở một lớp khác nhau.
Bản thu có chỉnh sửa giọng thì nhận xét thế nào?
Bạn có thể nhận xét về hiệu quả nghe được, như giọng nghe quá phẳng hay thiếu tự nhiên. Không nên khẳng định ca sĩ hát kém ngoài đời chỉ dựa vào việc bản thu được chỉnh sửa.
Nhận xét giọng hát thiếu nhi trong các chương trình như thế nào?
Nên nhẹ nhàng, khen những điểm cụ thể và tránh so sánh, xếp hạng các em với nhau. Mọi nhận xét về kỹ thuật nên dành cho người dạy và người dẫn dắt hơn là cho cá nhân em nhỏ.
