Lời bài hát nên được phê bình trong lúc nó đi cùng giai điệu, chứ không nên tách ra đọc như một bài thơ trên giấy. Một câu lời đọc lên thấy bình thường có thể trở nên rất đắt khi được hát, và một câu đẹp như thơ có thể vấp khi phải khớp với nhạc. Vì vậy hãy xét hình ảnh, câu chuyện, sự hoà hợp giữa chữ với nhạc, và độ thật của cảm xúc.
Chào bạn, đây là Nhà Phê Bình. Người Việt rất quý lời ca. Nhiều bài hát được nhớ trước hết vì một câu lời đi vào lòng người. Nhưng khi viết về lời bài hát, người ta hay rơi vào hai cực: chép nguyên bài ra khen, hoặc đem ra mổ xẻ như bài văn trên lớp. Tập này mình tìm con đường ở giữa.
Vì sao không nên tách lời khỏi nhạc?
Lời bài hát được viết để hát, không phải để đọc. Nhịp của nhạc, độ dài của nốt, chỗ ngừng hơi đều ảnh hưởng tới cách một chữ được nghe. Một chữ đơn giản như thôi, khi được kéo dài trên một nốt cao và rơi xuống, có thể chứa cả một nỗi buông bỏ.
Đọc trên giấy, những bài hát nhiều lặp lại có vẻ nghèo nàn. Nhưng trong âm nhạc, lặp lại là một công cụ: điệp khúc lặp lại để người nghe hát theo, để cảm xúc dồn lên qua mỗi lần.
Ngược lại, có những lời bài hát đọc như một bài thơ hay nhưng khi hát lên lại bị nhạc kéo căng, chữ phải méo đi cho vừa nốt. Đó là dấu hiệu lời và nhạc chưa thật sự gặp nhau.
Vì vậy, quy tắc đầu tiên khi phê bình lời là nghe bài hát nhiều lần trước khi đọc lời in ra. Hãy nhận xét lời như người nghe nhận nó, rồi mới dùng bản in để kiểm chi tiết.
Hình ảnh và câu chuyện trong lời ca
Lời bài hát mạnh thường có hình ảnh cụ thể. Thay vì nói em buồn lắm, lời tốt cho ta thấy một chi tiết: chiếc ghế trống bên hiên, bát cơm nguội trên mâm. Hình ảnh cụ thể khiến người nghe tự cảm, không cần được bảo.
Nhiều bài hát còn có một câu chuyện, dù rất ngắn: ai, ở đâu, chuyện gì đã xảy ra. Hãy để ý câu chuyện có rõ không, có tiến triển qua các đoạn không, hay chỉ là một cảm xúc lặp lại.
Không phải bài hát nào cũng cần câu chuyện. Có những bài chỉ dựng một không khí, một trạng thái. Khi đó hãy xét lời có giữ được không khí ấy nhất quán không.
Khi nhận xét, trích một câu lời tiêu biểu cho điểm mạnh hoặc điểm yếu. Nhưng trích ngắn thôi, một hai câu, và ghi rõ tên bài, người viết lời nếu biết.
Chữ khớp nhạc: chuyện riêng của tiếng Việt
Tiếng Việt có sáu thanh, và mỗi thanh có một đường đi cao thấp riêng. Khi đặt lời lên giai điệu, người viết phải cân nhắc để chữ khi hát không bị nghe thành chữ khác. Một chữ thanh huyền đặt trên nốt đi lên quá cao có thể nghe như thanh ngang hoặc thanh sắc.
Người nghe Việt cảm nhận điều này rất nhanh, dù không gọi được tên. Khi lời bị méo dấu, ta phải căng tai đoán, và cảm xúc bị ngắt. Khi lời khớp thanh, bài hát nghe tự nhiên như đang nói.
Đây là một tiêu chí riêng rất đáng nhận xét khi phê bình lời bài hát tiếng Việt, nhất là với những bài được đặt lời từ một giai điệu có sẵn hoặc dịch từ bài hát nước ngoài.
Hãy nghe kỹ và ghi lại những chỗ chữ nghe lệch. Nếu có nhiều, đó là một nhận xét có căn cứ về tay nghề viết lời.
Sáo rỗng và chân thành
Lời bài hát rất dễ rơi vào sáo. Những cụm như con tim tan vỡ, mãi mãi bên nhau, giọt nước mắt rơi xuất hiện trong vô số bài hát tới mức không còn gợi gì. Một bài dùng toàn những cụm như vậy thì dù giai điệu hay, lời vẫn mỏng.
Nhưng cần cẩn thận: sự giản dị không phải là sáo. Có những lời bài hát rất đơn giản, gần như lời nói hằng ngày, mà lại thật vô cùng. Ranh giới nằm ở chỗ lời có đến từ một trải nghiệm riêng hay chỉ ghép từ những cụm có sẵn.
Một mẹo để phân biệt: thử hỏi câu lời này có thể đặt vào bất kỳ bài tình ca nào khác không. Nếu được, nó có thể là sáo. Nếu nó chỉ thuộc về bài này, nó có giá trị riêng.
Khi chê lời sáo, hãy chỉ ra cụ thể, và tránh mỉa mai. Người viết lời có thể đã viết những bài khác rất hay; nhận xét là về bài này.
Trích lời đúng cách và không bịa nghĩa
Trích lời bài hát phải chính xác từng chữ. Lời trên mạng thường có nhiều bản chép sai, nên hãy nghe lại bản thu chính thức hoặc tìm bản lời do người làm nhạc công bố.
Trích ngắn, chỉ đủ để minh hoạ. Lời bài hát là tác phẩm có quyền tác giả, và trích quá dài trong một bài viết có thể vượt quá mức hợp lý.
Cẩn thận với việc diễn giải. Bạn có quyền nói lời bài hát gợi cho mình điều gì, nhưng tránh khẳng định người viết lời đang nói về một người cụ thể hay một chuyện đời tư nào, trừ khi chính họ đã công khai.
Lời bài hát gần nhất cứ lởn vởn trong đầu bạn, bạn thử nghĩ xem nó đọng lại vì chữ hay vì giai điệu đi cùng chữ?
Câu hỏi thường gặp
Lời bài hát có cần vần không?
Không bắt buộc, nhưng vần giúp lời dễ nhớ và dễ hát. Nhiều bài hát hiện đại dùng vần lỏng hoặc không vần mà vẫn hay; điều quan trọng là lời có nhịp và khớp với nhạc.
Có nên đánh giá lời bài hát nhạc trẻ bằng chuẩn của thơ không?
Không nên. Lời nhạc trẻ được viết cho một thể loại và khán giả cụ thể. Hãy đánh giá theo mục tiêu của nó: có gần gũi, có hình ảnh, có khớp nhạc và có cảm xúc thật không.
Lời bài hát dùng xen tiếng nước ngoài thì nhận xét thế nào?
Xem việc xen đó có lý do không, như tạo nhịp, tạo chất riêng, hay chỉ để có vẻ hiện đại. Nếu nó làm lời khó hiểu hoặc gượng, đó là điểm đáng nêu.
Làm sao biết lời bài hát chép sai trên mạng?
Nghe lại bản thu chính thức và so từng câu. Nếu có thể, tìm bản lời do nghệ sĩ hoặc nhà sản xuất công bố. Những bản chép tay trên mạng hay sai chữ đồng âm.
Nhận xét lời bài hát dân ca có khác không?
Lời dân ca thường đã được truyền qua nhiều thế hệ, có nhiều dị bản. Khi nhận xét một bản trình diễn, nên nói rõ dị bản được dùng và tập trung vào cách người hát làm sống lại lời ca.
