Viết phê bình âm nhạc khi không biết nhạc lý là được, miễn bạn mô tả chính xác điều mình nghe và cảm thấy, gắn mỗi nhận xét với một khoảnh khắc cụ thể trong bài, và trung thực về giới hạn hiểu biết của mình. Nhạc lý giúp gọi tên nhanh và chính xác hơn, nhưng sự chú ý và vốn so sánh mới là nền móng của một bài phê bình nhạc.
Chào bạn, đây là Nhà Phê Bình. Âm nhạc có lẽ là thứ khó viết nhất, vì nó không có hình, không có chữ, chỉ có âm thanh trôi qua. Nhiều người yêu nhạc ngại viết vì nghĩ phải biết đọc bản nhạc, biết hợp âm. Tập này mình sẽ chỉ ra những gì bạn có thể làm ngay từ hôm nay.
Người nghe giỏi và người biết nhạc lý khác nhau thế nào?
Biết nhạc lý giống như biết ngữ pháp. Nó giúp bạn giải thích vì sao một câu nghe hay, gọi tên được các bộ phận. Nhưng có rất nhiều người đọc văn tinh tế mà không nhớ một quy tắc ngữ pháp nào.
Người nghe giỏi là người chú ý. Họ nhận ra khi tiếng trống đổi kiểu đánh, khi một nhạc cụ mới chen vào, khi giọng hát chuyển từ thì thầm sang mở hết. Họ có thể không biết tên kỹ thuật, nhưng họ biết chính xác nó xảy ra ở đâu.
Trong phê bình, sự chú ý quan trọng hơn thuật ngữ. Người đọc của bạn phần lớn cũng không biết nhạc lý. Một câu dùng ba thuật ngữ mà họ không hiểu kém giá trị hơn một câu mô tả mà họ hình dung ra ngay.
Tuy vậy, đừng biến việc không biết thành cái cớ. Biết thêm một ít khái niệm cơ bản sẽ làm bài của bạn chắc hơn rất nhiều, như phần cuối tập này sẽ nói.
Mô tả âm thanh bằng lời thường
Cách đầu tiên là dùng các cặp đối lập dễ hiểu: nhanh hay chậm, dày hay mỏng, sáng hay tối, gần hay xa, mộc hay được xử lý nhiều. Bài hát mở đầu chỉ có một cây đàn và giọng hát gần như sát tai, tới điệp khúc thì dày lên với cả ban nhạc, đó là một mô tả ai cũng hiểu.
Cách thứ hai là so sánh với cảm giác hay hình ảnh đời thường. Tiếng bass như tiếng tim đập dưới sàn nhà, tiếng đàn dây mỏng như sợi chỉ. So sánh tốt giúp người đọc nghe được trong đầu.
Cách thứ ba là chỉ ra thời điểm. Âm nhạc trôi theo thời gian, nên nói đoạn cầu nối ở giữa bài hay từ phút thứ hai trở đi giúp người đọc khi nghe biết chú ý vào đâu.
Cách thứ tư là mô tả sự thay đổi. Một bài hát hiếm khi giữ nguyên từ đầu tới cuối. Nó dâng lên, lắng xuống, đổi màu. Nhận xét về những chuyển động đó thường thú vị hơn mô tả từng thứ một.
Vài khái niệm tối thiểu nên biết
Bạn không cần học nhạc lý bài bản, nhưng vài khái niệm cơ bản sẽ giúp rất nhiều. Đầu tiên là cấu trúc bài hát: phần mở đầu, phần lời, điệp khúc, đoạn cầu nối, phần kết. Biết những phần này giúp bạn chỉ chỗ chính xác.
Thứ hai là nhịp và tiết tấu: bài hát nhanh hay chậm, nhịp đều hay lắc lư, có chỗ nào ngắt nhịp bất ngờ không. Thứ ba là giai điệu và hoà âm ở mức đơn giản: giai điệu là phần bạn ngân nga theo được, hoà âm là những âm thanh đi kèm làm nền.
Thứ tư là phối khí: những nhạc cụ nào được dùng, chúng xuất hiện khi nào, cái nào nổi lên trên. Thứ năm là phần thu âm và hoà âm phối khí cuối cùng: các âm thanh được cân bằng thế nào, giọng hát nằm trên hay chìm trong nhạc.
Mỗi khái niệm này đều có thể học trong vài buổi qua sách phổ thông hay bài giảng miễn phí. Học dần trong lúc viết, không cần chờ học xong.
Nghe nhiều lần, ở nhiều hoàn cảnh
Một bài hát thường nghe khác nhau qua loa điện thoại, tai nghe tốt, loa trong phòng và loa ngoài trời. Người phê bình nên nghe ít nhất qua hai ba thiết bị, để không đánh giá nhầm một bản thu chỉ vì nghe trên loa kém.
Nghe ở nhiều thời điểm cũng quan trọng. Một bài hát nghe buổi sáng khi đi làm có thể thấy ồn, nghe đêm khuya lại thấy thấm. Cảm nhận của bạn bị tâm trạng ảnh hưởng rất nhiều, và nghe lại giúp tách phần tâm trạng ra.
Lần nghe đầu, cứ để cảm xúc dẫn. Những lần sau, chú ý vào một thứ mỗi lần: lần này nghe giọng hát, lần sau nghe tiếng trống, lần sau nữa nghe lời. Cách này giúp người không biết nhạc lý vẫn nhận ra những lớp sâu.
Ghi chép ngắn kèm thời điểm. Khi viết, bạn sẽ có những dẫn chứng chính xác như ở giây thứ bao nhiêu có một khoảng lặng.
Thừa nhận giới hạn mà không tự hạ mình
Khi không chắc về một điều kỹ thuật, cứ nói thẳng. Một câu như mình không đủ chuyên môn để nói về kỹ thuật thanh nhạc ở đây, nhưng ở tai một người nghe, đoạn cao trào nghe căng và hơi gắt, vừa trung thực vừa có ích.
Đừng giả vờ biết. Người đọc sành nhạc sẽ nhận ra ngay một thuật ngữ dùng sai, và từ đó không tin phần còn lại của bài. Thà mô tả bằng lời thường còn hơn dùng thuật ngữ không chắc.
Nhưng cũng đừng mở đầu mọi bài bằng lời xin lỗi vì không biết nhạc. Góc nhìn của một người nghe chú ý là góc nhìn có giá trị riêng, vì phần lớn khán giả cũng nghe như vậy.
Lần tới nghe một bài hát bạn thích, thử viết ba câu mô tả mà không dùng chữ hay, hay chữ cảm xúc. Bạn sẽ thấy mình nghe được nhiều hơn mình tưởng.
Câu hỏi thường gặp
Có nên học nhạc cụ để viết phê bình âm nhạc tốt hơn không?
Học một nhạc cụ ở mức cơ bản giúp bạn hiểu cách âm nhạc được tạo ra và nghe tinh hơn. Nhưng đó không phải điều kiện bắt buộc; nhiều người viết về nhạc hay chỉ nhờ nghe nhiều và chú ý.
Làm sao mô tả giọng hát mà không dùng chữ hay?
Mô tả chất giọng như dày, mỏng, khàn, trong; cách hát như gần, xa, thì thầm, mở; và khoảnh khắc cụ thể giọng làm điều gì đặc biệt. Một mô tả cụ thể luôn thuyết phục hơn chữ hay.
Nghe nhạc trên điện thoại có đủ để viết phê bình không?
Đủ để cảm nhận chung, nhưng loa điện thoại làm mất phần lớn âm trầm và chi tiết. Nếu có thể, nghe thêm qua tai nghe hoặc loa tốt trước khi nhận xét về âm thanh.
Phê bình âm nhạc có cần biết lịch sử thể loại không?
Biết lịch sử thể loại giúp bạn nói được bài hát mới ở đâu, lặp lại ở đâu. Không cần biết hết, nhưng nên nghe những bản thu nền tảng của thể loại bạn hay viết.
Có nên viết về nhạc mình không thích không?
Có, nếu bạn cố gắng hiểu nó đang muốn làm gì và đánh giá theo đó. Viết về thứ mình không hợp gu là bài tập tốt để công tâm, miễn bạn nói rõ gu của mình với người đọc.
