Lời khen có giá trị khi nó cụ thể, chỉ ra đúng chi tiết đã được làm tốt và vì sao điều đó khó, khi nó đủ hiếm để có trọng lượng, và khi nó đến từ một người cũng biết cách chê. Những lời khen chung chung như tuyệt vời, xuất sắc làm người nhận vui trong chốc lát nhưng không học được gì, và người đọc cũng không biết có nên tin hay không.
Chào bạn, đây là Nhà Phê Bình. Người ta hay bàn chuyện chê sao cho khéo, ít ai bàn chuyện khen sao cho đúng. Nhưng khen dở cũng làm hỏng một bài phê bình không kém gì chê dở, và có khi còn tệ hơn, vì nó âm thầm làm mất lòng tin của người đọc.
Vì sao lời khen chung chung không có giá trị?
Hãy so hai câu về cùng một cuốn tiểu thuyết tưởng tượng. Câu thứ nhất: một cuốn sách tuyệt vời, đầy cảm xúc. Câu thứ hai: tác giả để người mẹ không bao giờ nói ra nỗi lo cho con, chỉ cho thấy qua việc bà dậy sớm hơn mỗi ngày để nấu cơm; chi tiết lặp lại ấy làm mình nghẹn ở chương cuối.
Câu thứ nhất có thể viết cho bất kỳ cuốn sách nào. Câu thứ hai chỉ thuộc về cuốn này. Người đọc biết ngay người viết đã đọc thật, và biết cuốn sách mạnh ở đâu.
Với người làm ra tác phẩm, câu thứ hai quý hơn nhiều. Nó cho họ biết điều họ cố làm đã chạm tới người đọc, và họ nên giữ cách làm đó.
Lời khen chung chung còn có hại ngầm: khi mọi thứ đều tuyệt vời, chữ tuyệt vời không còn nghĩa gì, và khi gặp tác phẩm thật sự xuất sắc, bạn hết chữ để khen.
Khen cái khó, không chỉ cái đẹp
Lời khen sâu nhất thường chỉ ra một điều khó mà tác phẩm làm được. Người thường thấy món ăn ngon, người tinh ý thấy nồi nước dùng trong vắt mà vẫn ngọt, điều chỉ có được khi canh lửa và hớt bọt cẩn thận suốt nhiều giờ.
Khi khen cái khó, bạn vừa ghi nhận công sức của người làm, vừa dạy người đọc nhìn ra tầng sâu hơn. Lần sau họ ăn bát phở khác, họ sẽ để ý nước dùng có trong không.
Để khen được cái khó, bạn cần hiểu ít nhiều về cách làm. Đây là lý do kiến thức nền quan trọng không chỉ cho việc chê mà còn cho việc khen.
Khen cái khó cũng giúp phân biệt tay nghề với may mắn. Một cảnh phim đẹp vì cảnh trời đẹp hôm đó khác với một cảnh phim đẹp vì người quay đã chờ đúng ánh sáng.
Đừng lạm phát lời khen
Giống tiền, lời khen in ra quá nhiều thì mất giá. Một người viết review khen mọi quán là ngon nhất, mọi phim là đáng xem nhất thì người đọc sẽ dần bỏ qua mọi lời khen của họ.
Hãy dành những chữ mạnh nhất cho những tác phẩm thật sự xứng đáng. Nếu năm nay bạn chỉ dùng chữ xuất sắc cho hai ba tác phẩm, hai ba tác phẩm đó sẽ được người đọc chú ý thật sự.
Lạm phát lời khen thường đến từ hai nguồn: muốn làm vui người làm, và sợ bị coi là khó tính. Cả hai đều dễ hiểu, nhưng cả hai đều làm hại người đọc.
Một mẹo là thay tính từ mạnh bằng chi tiết cụ thể. Chi tiết không bị lạm phát, vì mỗi chi tiết là riêng.
Viết một bài khen hết lời mà vẫn đáng tin
Đôi khi bạn gặp một tác phẩm gần như không có gì để chê. Viết một bài khen trọn vẹn là hoàn toàn đúng, nhưng làm sao để người đọc không nghĩ bạn được trả tiền?
Thứ nhất, cụ thể hoá mọi lời khen. Bài khen càng nhiều chi tiết càng đáng tin, vì chi tiết chứng minh bạn đã trải nghiệm thật và suy nghĩ thật.
Thứ hai, nói rõ tác phẩm hợp với ai và có thể không hợp với ai. Ngay cả tác phẩm xuất sắc cũng không hợp với tất cả mọi người, và nói ra điều đó cho thấy bạn vẫn đang cân nhắc.
Thứ ba, minh bạch về quan hệ của bạn với tác phẩm. Nếu không có quan hệ gì, câu mình tự mua vé, tự trả tiền là bằng chứng đơn giản mà có sức nặng.
Khen người mới và khen người đã thành danh
Với người mới, một lời khen cụ thể có thể là động lực lớn. Hãy tìm điều thật sự tốt và nói rõ, kể cả khi tác phẩm còn nhiều chỗ non. Điều đó không phải là nương tay, mà là chỉ đường.
Với người đã thành danh, lời khen dễ bị coi là hiển nhiên. Thử tìm điều mới mà họ làm được lần này, thay vì nhắc lại những gì ai cũng biết về họ. Lời khen đó cho thấy bạn đánh giá tác phẩm, không đánh giá tên tuổi.
Trong cả hai trường hợp, khen một cách trưởng thành là khen cái tác phẩm làm được, không khen con người. Câu đạo diễn này là thiên tài không giúp ai; câu đạo diễn đã xử lý cảnh đông người một cách rõ ràng hiếm thấy giúp được nhiều người.
Lời khen gần nhất làm bạn nhớ mãi là lời khen nào, và nó có cụ thể không?
Câu hỏi thường gặp
Khen nhiều có làm người viết bị coi là dễ dãi không?
Có, nếu lời khen chung chung và xuất hiện ở mọi bài. Khen cụ thể, có chọn lọc và đi cùng những bài có chê thật thì không ai coi bạn là dễ dãi.
Có nên khen trước rồi chê sau trong một bài phê bình?
Không cần theo khuôn cứng. Hãy sắp xếp theo luận điểm của bài. Khuôn khen trước chê sau dùng quá nhiều sẽ khiến người đọc chỉ chờ chữ nhưng để biết ý thật.
Làm sao khen mà không có vẻ được trả tiền?
Cụ thể hoá lời khen, nói rõ tác phẩm hợp với ai và không hợp với ai, và minh bạch về việc bạn tự trả tiền hay được mời. Chi tiết thật là thứ quảng cáo khó giả.
Lời khen có cần lý do như lời chê không?
Cần. Lời khen không lý do cũng vô dụng với người đọc như lời chê không lý do. Lý do giúp người đọc biết có nên tin và tác phẩm có hợp với mình không.
Khen tác phẩm của người mình không thích có khó không?
Thường là khó, và đó là bài kiểm tra tốt cho sự công tâm. Nếu tác phẩm làm tốt, hãy khen rõ ràng; người đọc sẽ tin bạn hơn ở mọi bài sau.
