Thiên kiến cá nhân như gu, tâm trạng, kỳ vọng, ấn tượng đầu tiên và áp lực đám đông có thể kéo lệch một bài đánh giá mà người viết hoàn toàn không nhận ra. Không ai loại bỏ hết được chúng, nhưng có thể giảm đáng kể bằng cách gọi tên chúng, ghi lại hoàn cảnh khi tiếp xúc tác phẩm, chờ một thời gian trước khi viết, và tự hỏi những câu hỏi ngược.
Chào bạn, đây là Nhà Phê Bình. Ai cũng tin mình đánh giá công bằng, và đó chính là chỗ thiên kiến ẩn náu giỏi nhất. Tập này mình đi qua năm thiên kiến hay gặp nhất khi phê bình, kèm cách nhận ra từng cái trong chính bài viết của mình.
Gu và vùng quen thuộc
Thiên kiến dễ thấy nhất là gu. Chúng ta thường dễ dãi với những gì giống thứ mình đã yêu, và khắt khe với những gì xa lạ. Một người mê truyện trinh thám có thể bỏ qua lỗi lớn của một cuốn trinh thám, nhưng soi từng lỗi nhỏ của một cuốn tiểu thuyết tâm lý.
Gu còn thể hiện qua việc chúng ta khen những gì quen thuộc là cổ điển, chê những gì quen thuộc là cũ kỹ, tuỳ theo mình có cảm tình hay không.
Cách nhận ra: thử đếm xem trong các bài mình đã viết, thể loại nào luôn được điểm cao, thể loại nào luôn bị điểm thấp. Nếu có một khuôn mẫu rõ, rất có thể gu đang đánh giá thay bạn.
Cách giảm: nói rõ gu trong bài, và khi viết về thể loại mình không ưa, hãy cố nghe những người yêu thể loại đó nói gì trước.
Tâm trạng và hoàn cảnh
Một bộ phim xem lúc mệt, một bữa ăn lúc đói, một cuốn sách đọc lúc đang có chuyện buồn đều để lại cảm nhận khác với khi bạn ở trạng thái bình thường. Khi đói, món nào cũng ngon hơn. Khi mệt, phim nào cũng dài hơn.
Hoàn cảnh cũng vậy: rạp lạnh, ghế ngồi khó chịu, người bên cạnh nói chuyện, quán ồn. Những thứ đó ngấm vào cảm nhận về tác phẩm mà ta không tách ra được.
Cách nhận ra: ghi lại trạng thái của mình khi tiếp xúc tác phẩm, như hôm nay mệt, đói, đang lo việc. Khi đọc lại ghi chép, bạn sẽ thấy cảm nhận có liên quan tới trạng thái ra sao.
Cách giảm: nếu được, tiếp xúc lại tác phẩm ở trạng thái khác. Nếu không, nói rõ hoàn cảnh với người đọc và thu hẹp kết luận.
Kỳ vọng và ấn tượng đầu tiên
Kỳ vọng là một thiên kiến rất mạnh. Một bộ phim được quảng bá rầm rộ có thể làm bạn thất vọng dù nó khá tốt, chỉ vì không đạt mức bạn chờ. Một cuốn sách vô danh có thể làm bạn bất ngờ dù nó chỉ ở mức khá, vì bạn không chờ gì.
Ấn tượng đầu tiên cũng vậy. Mười phút đầu của một bộ phim, vài trang đầu của một cuốn sách, món khai vị của một bữa ăn tạo ra một khung nhìn, và mọi thứ sau đó dễ bị đọc qua khung đó. Bắt đầu tốt thì ta tha thứ nhiều hơn, bắt đầu tệ thì ta soi nhiều hơn.
Cách nhận ra: tự hỏi nếu mình không biết gì về tác phẩm này trước đó, mình có nghĩ khác không. Và nếu phần đầu khác đi, mình có nhìn phần sau khác không.
Cách giảm: hạn chế đọc quá nhiều về tác phẩm trước khi tiếp xúc, và khi đánh giá, xét từng phần độc lập trước khi kết luận chung.
Tâm lý đám đông và tâm lý ngược đám đông
Khi cả mạng xã hội đang khen một tác phẩm, rất khó để viết một bài chê, và ngược lại. Chúng ta là sinh vật xã hội, và việc đi ngược số đông gây khó chịu thật sự.
Nhưng cũng có thiên kiến ngược lại: muốn khác đám đông để có vẻ sắc sảo. Một số người viết phê bình thấy tác phẩm được khen nhiều là bắt đầu tìm cách chê, như một cách khẳng định mình.
Cả hai đều là đánh giá dựa trên đám đông, không dựa trên tác phẩm. Một bên theo, một bên chống, nhưng đều bị đám đông dẫn.
Cách nhận ra: viết cảm nhận của mình trước khi đọc ý kiến người khác. Nếu sau khi đọc, quan điểm của bạn thay đổi, hãy tự hỏi mình đổi vì có thêm bằng chứng hay vì muốn hoà vào hoặc tách khỏi đám đông.
Những thói quen giúp giảm thiên kiến
Thói quen thứ nhất: ghi chép trước, đọc người khác sau. Ghi chép của bạn là mốc để đối chiếu, giúp bạn biết ý kiến nào thật sự là của mình.
Thói quen thứ hai: chờ một khoảng trước khi viết bản chính. Cảm xúc mạnh lúc vừa xem thường phóng đại cả khen lẫn chê.
Thói quen thứ ba: đặt câu hỏi ngược. Nếu bài của mình khen, hãy viết thử một đoạn chê mạnh nhất có thể. Nếu bài chê, viết thử một đoạn khen. Nếu đoạn ngược đó thuyết phục hơn bạn tưởng, bài chính cần cân lại.
Thói quen thứ tư: nhờ người khác gu đọc trước. Họ sẽ thấy những chỗ bạn không thấy. Bạn có nhớ lần nào mình xem lại một tác phẩm và nghĩ khác hẳn lần đầu không, và lần đó mình đang ở trong hoàn cảnh nào?
Câu hỏi thường gặp
Có thể hoàn toàn loại bỏ thiên kiến khi phê bình không?
Không. Mọi người đều có thiên kiến. Mục tiêu thực tế là nhận diện, giảm ảnh hưởng và minh bạch với người đọc về những thiên kiến mình biết.
Ấn tượng đầu tiên có luôn sai không?
Không, ấn tượng đầu thường chứa thông tin thật về tác phẩm. Vấn đề là không để nó khoá cách nhìn với phần còn lại. Ghi lại ấn tượng đầu rồi kiểm lại sau là cách tốt.
Đọc review của người khác trước khi xem có hại không?
Có thể tạo kỳ vọng và khung nhìn sẵn. Nếu bạn định viết, tốt nhất là xem trước, ghi cảm nhận, rồi mới đọc người khác để đối chiếu.
Tâm trạng xấu khi xem phim thì có nên viết review không?
Có thể viết, nhưng nên ghi rõ hoàn cảnh và cân nhắc xem lại khi tâm trạng tốt hơn. Nếu không xem lại được, hãy thu hẹp kết luận.
Làm sao biết mình chê vì muốn khác đám đông?
Kiểm xem lý do chê của bạn có cụ thể và chỉ ra được trong tác phẩm không. Nếu lý do chủ yếu là mọi người khen quá nhiều, đó là phản ứng với đám đông chứ không phải với tác phẩm.
